नेपाली राजनीतिको दुर्घटना: चारित्रिक दिवालियापन र जनताको विवशता

# संकेत किराँती

“टन्न खायो, दुई-चार जना बटुल्यो, युट्युबरहरू बोलायो, मनपरि बोल्यो, प्रहरीले समातेर थुन्छ… निस्कँदा ऊ नेता बनिसक्छ।”
यो व्यङ्ग्यात्मक वाक्यांश कुनै हास्य होइन, आजको नेपाली राजनीतिकाे नाङ्गो यथार्थ हो। राजनीति, जुन कहिल्यै देश निर्माण, दृष्टि र आदर्शको प्रतीक हुनुपर्थ्यो, आज व्यक्तिगत उन्नति, लूटपाट र प्रदर्शनको माध्यममा सीमित भएको छ। यो एउटा व्यक्तिको होइन, सम्पूर्ण व्यवस्थाको नैतिक पतनको परिणाम हो, जहाँ निष्ठा र कार्यभन्दा ठूलो ‘प्रदर्शन’ बन्न पुगेको छ।

नेपालको राजनीतिक संस्कृति अहिले ‘मुखको शक्ति’ मा आधारित छ। जसले जति ठूलो स्वरमा बोल्न सक्छ, उति ठूलो नेता ठहरिन्छ। सिद्धान्त, विचारधारा, नीति र दृष्टि अब गौण बनेका छन्। न भाषणका पछाडि दृष्टिको गहिराइ छ, न योजनाका पछाडि जनताको हित। जनतालाई भाषण, नारा र भावनात्मक हल्लाबाट नियन्त्रण गरिन्छ। राजनीति अब “जनसेवाको मिशन” होइन, “सत्ताको पेशा” बनेको छ, जहाँ मानिसहरूको भीडमा जसले बढी चिच्याउन सक्छ, ऊ नै ‘नेता’।

राजनीतिलाई ‘संघर्षको सौन्दर्य’ देखाउने प्रवृत्ति पनि विकृत रूपमा अगाडि आएको छ। “पुलिसले समाते, जेल परे, निस्कँदा नेता बने।” यो अब राजनीतिक इन्टर्नशिपजस्तै भएको छ; निष्ठा होइन, नाटकको अभ्यास। कुनै बेला देश र जनताको अधिकारका लागि जेल जानु गौरव थियो; आज जेल जानु लोकप्रियता कमाउने सूत्र बनेको छ। कानूनी अपराधलाई पनि ‘संघर्षको गौरव’का रूपमा प्रस्तुत गरिँदैछ। परिणामतः राजनीतिमा सिद्धान्त होइन, अपराध र प्रचारले स्थान पाएको छ।

अर्को गम्भीर पक्ष हो, भयमा आधारित शासनशैली। “जो आउँछ, खरानी बनाएर देखाउँछु” भन्ने शैलीले राजनीति होइन, आतंकको संस्कृतिलाई बल दिएको छ। यस्तो प्रवृत्तिले जनतालाई विकल्पहीन बनाउँछ। उनीहरू सोच्न बाध्य हुन्छन्, “सबै खराब छन्, त कम खराबलाई रोजौँ।” यही मानसिकता पुनः पुनः असफल नेतृत्वको पुनरुत्पादन गर्छ। यो कुनै सामान्य राजनीतिक असफलता होइन, यो एउटा सामूहिक मनोवैज्ञानिक पराजय हो। जब जनतालाई डर, निराशा र भ्रमले बाँधिन्छ, तब नेतृत्व भ्रष्ट र जनतालाई निष्क्रिय राख्ने चक्र स्थायी बन्छ।

सबैभन्दा पीडादायी पक्ष जनताको आत्मसमर्पण हो। लेखकको शब्दमा, “हामी पनि कुर्लिन्छौं” अर्थात, हामी आफैं पनि ती भ्रष्ट र असफल पात्रलाई समर्थन गर्छौं जसले हामीलाई बारम्बार धोका दिएका छन्। यसका तीन गहिरा कारण छन्।
पहिलो, विकल्पको अभाव सबै दलहरू एउटै स्वरूपका छन्; नीतिगत भिन्नता होइन, केवल सत्ता बाँडफाँडको शैली फरक।
दोस्रो, नैराश्यको संस्कार, जनतामा विश्वास हराइसकेको छ कि साँचो परिवर्तन सम्भव छ।
तेस्रो, सामूहिक मानसिक पराजय “सबैको जस्तो हो, के गर्नु?” भन्ने सोचले हामीलाई आफ्नै दु:खमा सन्तुष्ट बनाएको छ।

यसरी हामी आफ्ना शोषकलाई पुनः-पुनः चुन्दै आइरहेका छौं। लोकतन्त्रको नाममा स्वतन्त्रता होइन, ‘बानी’ बनिरहेको छ, सहने बानी, माफ गर्ने बानी, र बिर्सने बानी।

राजनीतिको चरम विडम्बना यहीँ छ, राष्ट्रलाई चलाउनेहरू राष्ट्रका लागि होइन, आफ्नो भविष्यका लागि काम गर्छन्। अनि राष्ट्र बाँच्न विवश हुन्छ जनताको मौनता र सहनशीलतामा। हामीले निष्ठा खोज्न छाड्यौं, पात्र खोज्यौं; योजना हेर्न छाड्यौं, भाषण सुनेर निर्णय गर्न थाल्यौं। यसरी राजनीति विचारको होइन, ‘मूडको बजार’ बनेको छ।

तर प्रश्न अझै बाँकी छ, “के हाम्रो विर्यमै खोट हो त? कि माटो नै दोषी हो?” यो प्रश्न गम्भीर आत्मविश्लेषण हो। उत्तर स्पष्ट छ, माटो दोषी छैन, दोष हाम्रो चेतनामा छ। हामीले गुणभन्दा चमक रोज्यौं, सिद्धान्तभन्दा लोकप्रियता, कार्यभन्दा हल्ला। हामीले नेतृत्वलाई ‘सेवा’ होइन, ‘मनोरञ्जन’को रूपमा बुझ्यौं। त्यसैले हामी आज त्यही मनोरञ्जनको परिणाम भोग्दैछौं भ्रम, अस्थिरता र निराशा।

तर यो अवस्था अपरिवर्तनीय होइन। इतिहासका पानाहरूले देखाएका छन् जब जनतामा चेत जाग्छ, तब राज्य परिवर्तन हुन्छ। जब विवेक बोल्छ, तब सत्ता डराउँछ। जब नागरिकले आफ्नो मतको मूल्य बुझ्छ, तब जनताको शक्तिलाई रोक्ने कुनै शक्ति हुँदैन।

नेपाल अझै उभिन सक्छ, अझै पुनर्जागृत हुन सक्छ। तर त्यसका लागि आत्मजागरण अनिवार्य छ। नेतृत्वको परिवर्तनभन्दा पहिला सोचको परिवर्तन आवश्यक छ।
हामीले राजनीतिक पात्र होइन, चरित्र खोज्न थाल्नुपर्छ। भावनामा होइन, तर्कमा निर्णय गर्नुपर्छ। पार्टी होइन, नीति मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ। जब यस्तो विवेकपूर्ण राजनीतिक संस्कार निर्माण हुन्छ, तब मात्र राष्ट्रले असली नेता उत्पादन गर्न सक्छ।

देशको माटो अझै पवित्र छ, केवल बीउ बिग्रिएको छ। यो माटोले वीर जन्माउन सक्ने शक्ति राख्छ, तर विवेक र निष्ठा नै त्यस वीरतालाई नेतृत्वमा रूपान्तरण गर्ने स्रोत हो।

आज आवश्यकता छ देशभक्त चेतनाको पुनर्जागरण। जब हामी आफ्नै विवेकमा भरोसा गर्छौं, तब विदेशी प्रभाव, लोभी सत्ता र बेइमान दलहरूको षड्यन्त्र निष्फल हुन्छ। नेपाललाई बचाउने शक्ति कुनै बाह्य शक्तिमा होइन, आफ्नै जनतामा छ।

हामी नेपालीमा विर्य छ, हिम्मत छ, बुद्धि छ तर दिशा हराएको छ। यो दिशा पुनः प्राप्त गर्न जनताको चेत, विवेक र देशप्रेमको पुनर्जागरण अपरिहार्य छ। जब जनता ‘मनोरञ्जन’ होइन ‘मुक्ति’ खोज्छन्, जब उनीहरू डर होइन ‘निर्णय’ गर्छन्, तब यो राष्ट्र फेरि उठ्नेछ न्याय, निष्ठा र गौरवका साथ।

निष्कर्षतः, नेपाली राजनीतिले नैतिक दिवालियापन भोगिरहेको छ, तर यो अन्त्य होइन। यो समय हो आत्मचेतनाको पुनर्जन्मको। जब जनताले असफलताबाट पाठ सिक्छन्, तब इतिहास नयाँ दिशा लिन्छ। नेपालले अझै पनि सम्भावनाको माटो बोकेको छ केवल जनताले आफ्नो विवेकको बीउ पुनः रोप्न बाँकी छ।