युवा विद्रोहबाट उत्पन्न भूराजनीतिक चुनौती र क्षेत्रीय सन्तुलनको भविष्य
# पासाङ ल्हामु
नेपालमा सेप्टेम्बरमा सामाजिक सञ्जालमाथि प्रतिबन्धले सल्किएकाे आगाेले अचानक जेन जेड आन्दोलनको रूपमा प्रदर्शन भड्कियो, जसले एकै दिनमा सत्ता परिवर्तन गराउँदै अन्तरिम सरकारको मार्ग प्रशस्त गर्यो। यो घटनाक्रम केवल नेपालको आन्तरिक राजनीतिक परिवर्तन मात्र होइन, बरु एउटा यस्तो भूराजनीतिक घटना हो जसले दक्षिण एसियाको सामरिक सन्तुलन, विकासशील विश्वमा युवाको भूमिका, र महाशक्तिहरूबीचको प्रतिस्पर्धाको नयाँ अध्याय लेख्ने सम्भावना राख्छ। अन्तर्राष्ट्रिय भूराजनीतिक परिप्रेक्ष्यमा हेर्दा, नेपालको यो युवा आन्दोलनले चीन-भारत-नेपाल त्रिकोणात्मक सम्बन्ध, बेल्ट एन्ड रोड इनिसियेटिभको भविष्य, र क्षेत्रीय सहयोगको दिशामा गहिरो प्रभाव पार्ने देखिन्छ।
नेपालको जेन जेड आन्दोलनको उदय केवल सामाजिक सञ्जाल प्रतिबन्धको विरोध मात्र होइन, वरु यो नेपाली युवाको संरचनागत राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिक व्यवस्थाप्रतिको गहिरो असन्तुष्टिको विस्फोट हो। बीस प्रतिशतभन्दा बढी युवा बेरोजगारी, प्रतिभा पलायन, र गहिरिदै गएको आर्थिक असमानताले एक पुस्तालाई निराशाको हदमा पुर्याएको छ। यो परिदृश्य केवल नेपालमा सीमित नभएर, वैश्विक दक्षिणका धेरै विकासशील राष्ट्रहरूको साझा चुनौती हो। नेपालको आन्दोलनले वैश्विक सन्दर्भमा युवा असंतोष, सुशासनको माग र डिजिटल युगमा सामूहिक संगठनको शक्तिको एक प्रतिमान स्थापित गरेको छ। यसले विकासशील देशहरूमा युवा शक्तिको राजनीतिकरण र तिनको दबाबमा परिवर्तनको गति कति तीव्र हुन सक्छ भन्ने कुरो विश्वसमक्ष उजागर गरेको छ।
चीनको परिप्रेक्ष्यमा, नेपालको यो परिवर्तनले गहिरो सामरिक चिन्ता र साझा चुनौतीको अनुभूति दुवै जगाएको छ। नेपाल चीन र भारतबीचको ‘बफर स्टेट’ हो भन्ने भूराजनीतिक वास्तविकताले यसलाई चीनको तिब्बत स्वायत्त क्षेत्रको सुरक्षा र क्षेत्रीय अखण्डताका लागि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण बनाउँछ। ‘वन चाइना पोलिसी’ प्रति नेपालको समर्थन चीनको लागि अपरिहार्य छ, र यो समर्थन कुनै पनि राजनीतिक उथलपुथलमा अबाधित रहेन्छ भन्ने आश्वासन चीनले चाहन्छ। बेल्ट एन्ड रोड इनिसियेटिभको एउटा महत्त्वपूर्ण कडीको रूपमा नेपालमा चीनले गरेका ठूला पूर्वाधार लगानीहरू राजनीतिक स्थिरता र नीतिगत निरन्तरतामा निर्भर छन्। आन्दोलनपछिको अनिश्चितताले यी लगानीहरूको भविष्यमाथि प्रश्नचिन्ह लगाएको छ, जसले गर्दा चीनले आफ्नो लगानी रणनीति पुनरावलोकन गर्न बाध्य हुन सक्छ। यसको विपरीत, चीनले आफैँले ठूलो युवा जनसंख्याको दबाब, रोजगारी सिर्जना र भ्रष्टाचार नियन्त्रण जस्ता चुनौतीहरू सम्हालेको छ। नेपाली युवाको भ्रष्टाचार विरोधी आवाजले चीनको आफ्नो ‘एन्टी-करप्सन क्याम्पेन’ सँगको सहमतिलाई जनाउँछ, तर साथै चीनले आफ्नो अनुभवबाट सिकेको कुरो पनि साझा गर्छ – भ्रष्टाचार विरोधी प्रयास संस्थागत र दीर्घकालीन नभएसम्म टिकाउ हुँदैन।
अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिक्रियाहरू यस घटनाक्रमको जटिलतालाई झल्काउँछन्। भारतको लागि, जसको नेपालसँग ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र आर्थिक सम्बन्ध रहेको छ, यो आन्दोलन नयाँ राजनीतिक समीकरण सिर्जना गर्न सक्छ। नेपालमा भारतको परम्परागत प्रभावलाई चीनले हालका वर्षहरूमा चुनौती दिँदै आएको छ। यदि नयाँ सरकारले चीनतर्फ झुकाव बढाउँछ भने, भारतको लागि यो सामरिक चुनौती बन्न सक्छ, जसले दक्षिण एसियामा चीन-भारत प्रतिस्पर्धालाई अझ तीव्र बनाउनेछ। अमेरिका र पश्चिमी राष्ट्रहरूले ‘लोकतन्त्र र मानवअधिकार’ को दृष्टिकोणबाट यस आन्दोलनलाई हेरेका छन्। उनीहरूका लागि, नेपालमा युवा-प्रेरित जनआन्दोलनले सुधारवादी लोकतान्त्रिक प्रक्रियाको एक उदाहरण बन्न सक्छ। तथापि, उनीहरू पनि क्षेत्रीय स्थिरता र चीनको बढ्दो प्रभावबाट चिन्तित छन्। यसले इन्डो-प्यासिफिक रणनीतिको संदर्भमा नेपालको भूमिकालाई पनि परिभाषित गर्नेछ।
दीर्घकालीन भू-राजनीतिक प्रभावहरू हेर्दा, नेपालको जेन जेड आन्दोलनले क्षेत्रीय शक्ति सन्तुलनमा परिवर्तन ल्याउने सम्भावना राख्छ। नेपालमा भएको परिवर्तनले दक्षिण एसियामा चीन र भारतबीचको सामरिक प्रतिस्पर्धालाई नयाँ मोड दिन सक्छ। नेपालले आफ्नो परराष्ट्र नीतिमा सन्तुलन कायम राख्न जटिल भए पनि, आन्तरिक जनआकांक्षाले चीनसँगको सम्बन्धलाई अझ जोडदार बनाउन सक्छ, विशेष गरी आर्थिक सहयोग र पूर्वाधार विकासको क्षेत्रमा। विकासशील विश्वको लागि यो एउटा नमूना बन्न सक्छ। नेपालको सफल युवा आन्दोलनले विश्वका अन्य विकासशील देशहरूका युवाहरूको लागि एक प्रेरणा बन्न सक्छ। यसले सत्तामा रहेका पुरानो संरचनाहरूविरुद्ध सामूहिक रूपमा उठ्न सकिन्छ भन्ने सन्देश दिएको छ। यसले अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा युवाको भूमिकालाई पुन: परिभाषित गर्ने काम गर्छ। सुशासन र जवाफदेहिताको वैश्विक मागलाई यस आन्दोलनले नयाँ गति प्रदान गरेको छ। यसले मात्र नेपालमा नभएर अन्तर्राष्ट्रिय दातृ संस्थाहरू र सहयोगी राष्ट्रहरूलाई पनि आफ्नो सहयोग र लगानी नीतिमा यी मापदण्डहरूलाई प्राथमिकता दिन बाध्य पार्न सक्छ।
नेपालको वर्तमान संक्रमणकालीन अवस्थाले अन्तर्राष्ट्रिय समुदाय अगाडि केही मौलिक प्रश्नहरू राख्छ। पहिलो, क्षेत्रीय शक्तिहरूले नेपालको आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप नगरी कसरी आफ्नो रणनीतिक हितलाई संरक्षण गर्ने? दोस्रो, विकासशील देशहरूमा युवा आकांक्षा र परम्परागत राजनीतिक संरचनाबीचको टकरावलाई कसरी व्यवस्थित गर्ने? तेस्रो, बहुपक्षीय संस्थाहरूले नयाँ उभिएका सरकारहरूलाई सहयोग गर्ने क्रममा सुशासन र जवाफदेहितालाई कसरी प्राथमिकता दिने? अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीतिक हलहरूमा नेपालको चर्को विषयवस्तु बन्नु आश्चर्यजनक छैन। संयुक्त राष्ट्रसंघले विकासशील देशहरूमा युवा सशक्तिकरणलाई बढावा दिँदै आएको छ, र नेपालको उदाहरणले यसलाई ठोस रूप दिएको छ। विश्व बैंक जस्ता संस्थाहरूले युवा रोजगारी र सुशासनलाई आफ्नो कार्यसूचीको शीर्षमा राखेका छन्। नेपालको आन्दोलनले यी संस्थाहरूको लागि पनि एउटा केस स्टडीको रूपमा काम गर्न सक्छ।
नेपालको जेन जी आन्दोलन केवल एक राष्ट्रको आन्तरिक मामिला होइन, यो एउटा वैश्विक घटना हो जसले भू-राजनीति, अन्तर्राष्ट्रिय अर्थतन्त्र र सामाजिक न्यायका सिद्धान्तहरूलाई स्पर्श गरेको छ। चीन, भारत, अमेरिका लगायत अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले नेपालमा स्थिरता र लोकतान्त्रिक प्रक्रियालाई समर्थन गर्नु आवश्यक छ। कुनै पनि बाह्य हस्तक्षेप वा असन्तुलित भूमिकाले यो क्षेत्रमा तनाव बढाउने छ। नेपालको भविष्य अब आफ्नो युवाको आकांक्षा, भ्रष्टाचारमुक्त शासन प्रणालीको स्थापना र आफ्नो सार्वभौमिकताको सम्मान गर्दै बहुपक्षीय सहयोगबाट लाभान्वित हुन सक्ने सन्तुलित कूटनीतिमा निर्भर गर्दछ। विश्वले हेरेको यो नेपाली युवाको ‘जेन जेड’ को संघर्षले मात्र नेपाल नभएर, समग्र वैश्विक गभर्नेन्स र भू-राजनीतिक समीकरणमा नै दीर्घकालीन प्रभाव पार्ने सम्भावना राख्छ। यो घटनाक्रमले हामीलाई यो सम्झाउँछ कि वैश्विक राजनीतिमा साना राष्ट्रहरूको भूमिका नगण्य छैन, र उनीहरूको आन्तरिक परिवर्तनले विश्वव्यापी शक्ति समीकरणलाई पनि प्रभावित गर्न सक्छ। नेपालको यो युवा आन्दोलन भविष्यमा अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धका अध्ययनहरूमा एउटा महत्त्वपूर्ण मोडको रूपमा चिनिन सक्छ, जसले युवा शक्ति, डिजिटल एक्टिभिजम, र क्षेत्रीय भू-राजनीतिमा तिनको प्रभावको नयाँ उदाहरण स्थापित गरेको छ।
