राष्ट्रको पतन र वैश्विक अराजकता

# पासाङ ल्हामु

महाभारतको वनपर्वमा आउने यक्ष-युधिष्ठिरको संवादमा एउटा गहिरो आध्यात्मिक र राजनीतिक प्रश्न उठ्छ: “राष्ट्रको पतनको कारण के हो?” धर्मराज युधिष्ठिरको उत्तर सरल र स्पष्ट छ: “अराजकता।” आजको अन्तरसाश्रयी संसारमा, जहाँ राष्ट्रहरूको भविष्य एक-अर्कामा गाँसिएको छ, यो प्राचीन उत्तर एकदमै प्रासंगिक र गहन अर्थ लिएर हाम्रो सामु आउँछ। देशभक्ति भावनाले हामीलाई आफ्नो राष्ट्रप्रतिको प्रेम र जिम्मेवारीको अनुभूति गराउँछ, तर यसले हामीलाई विश्वव्यापी संदर्भमा राष्ट्रिय स्थिरताको महत्वलाई पनि विश्लेषण गर्न बाध्य पार्छ। यो लेखमा, हामी अराजकताको बहुआयामिक अवधारणालाई अन्तर्राष्ट्रियस्तरमा विश्लेषण गर्दै, कसरी आन्तरिक अराजकताले राष्ट्रहरूलाई कमजोर बनाउँछ, र कसरी अन्तर्राष्ट्रिय अराजकताले ग्लोबल व्यवस्थालाई प्रभावित गर्छ, भन्ने बारेमा गहिरो अध्ययन गर्नेछौं।

युधिष्ठिरले संकेत गरेको “अराजकता” भन्नाले मात्र कानून-व्यवस्थाको अभाव होइन, तर यो एउटा व्यापक अवधारणा हो जसले राष्ट्रको आधारभूत संरचनालाई नै कमजोर पार्छ। कानूनको शासनको अवमूल्यन, संस्थागत विफलता, सामाजिक अराजकता र नैतिक अराजकताले गर्दा राष्ट्रको आन्तरिक ढाँचा नै हल्लाउँछ। जब कानूनी व्यवस्था कमजोर हुन्छ, न्याय प्रणाली भ्रष्ट हुन्छ, र नागरिकहरूमा कानूनप्रतिको आदर घट्छ, त्यो समाजमा “जसको लाठी उसैको भैँसी” को मानसिकता फैलिन्छ। यसले आर्थिक गतिविधिहरू प्रतिकूल रूपमा प्रभावित गर्छ, विदेशी लगानी हट्छ, र आन्तरिक संघर्षहरू बढ्छन्। सोमालिया, हैटी जस्ता राष्ट्रहरूको अवस्था यसको ज्वलन्त उदाहरण हो। राष्ट्रिय संस्थाहरू संसद, न्यायपालिका, कार्यपालिका, शिक्षा, स्वास्थ्य आदि जब आ-आफ्नो भूमिका निर्वाह गर्न असमर्थ हुन्छन्, वा राजनीतिक हस्तक्षेपको शिकार हुन्छन्, तब राष्ट्रको बौद्धिक, नैतिक र आर्थिक ढाँचा खस्किन थाल्छ। संस्थाहरूको प्रभावकारिता नै राष्ट्रिय स्थिरताको आधारस्तम्भ हो। जब समाजमा सहिष्णुताको अभाव हुन्छ, साम्प्रदायिकता, जातिवाद, क्षेत्रवाद र भाषावादको ज्वाला बल्न थाल्छ। साझा राष्ट्रिय पहिचानको सट्टा संकीर्ण पहिचानहरू प्रबल हुँदा राष्ट्र आन्तरिक रूपमा विखण्डित हुन्छ। यसले नागरिकहरूबीचको एकतालाई नष्ट गर्छ, जुन कुनै पनि राष्ट्रको सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो। समाजमा नैतिकताको पतन, ईमान्दारीप्रतिको अवमूल्यन, र भ्रष्टाचारको वृद्धिले देशभक्तिको भावनालाई नै कुण्ठित पार्छ। जब नागरिकले देख्छन् कि देशभक्ति भनेको मात्र नारा बनिरहेको छ र व्यवहारमा अनैतिकतालाई बढावा दिइरहेको छ, तब उनीहरूको राष्ट्रप्रतिको विश्वास डगमगाउँछ।

आन्तरिक अराजकताले मात्र होइन, अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा देखा पर्ने अराजकताले पनि राष्ट्रहरूको पतनमा ठूलो भूमिका खेल्छ। अन्तर्राष्ट्रिय कानून र संस्थाहरूको अवहेलना, आर्थिक असमानता, साइबर अराजकता र अन्तर्राष्ट्रिय आतंकवादले ग्लोबल स्थिरतालाई प्रभावित गर्छ। जब शक्तिशाली राष्ट्रहरूले अन्तर्राष्ट्रिय कानून, संयुक्त राष्ट्रसंघ जस्ता संस्थाहरूको अवहेलना गर्छन्, र आफ्नो स्वार्थपूर्तिको लागि साना र कमजोर राष्ट्रहरूमा हस्तक्षेप गर्छन्, तब अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्थामा अराजकताको सृष्टि हुन्छ। यसले साना राष्ट्रहरूको संप्रभुतालाई खतरामा पार्छ र विश्वशान्तिको लागि गम्भीर चुनौती बन्छ। वैश्वीकरणले जहाँ सुविधा बढाएको छ, त्यहाँ यसले गहिरो आर्थिक असमानता र विषमतालाई पनि जन्म दिएको छ। विकसित राष्ट्रहरूको आर्थिक नीतिहरूले गरिब र विकासशील देशहरूको अर्थतन्त्रलाई प्रभावित गर्छ, जसले गर्दा ती देशहरूभित्र आन्तरिक अशान्ति, र आप्रवासन जस्ता समस्याहरू उत्पन्न हुन्छन्। यो आर्थिक अराजकताले अप्रत्यक्ष रूपमा राष्ट्रहरूको स्थिरतामा प्रहार गर्छ। आधुनिक युगमा साइबर स्पेस अर्को ठूलो युद्धक्षेत्र बनेको छ। साइबर आक्रमण, हैकिंग, गोप्य जानकारी चोरी, र महत्वपूर्ण इन्फ्रास्ट्रक्चरमा आक्रमणले गर्दा राष्ट्रहरूको सुरक्षा गम्भीर रूपमा संकटमा पर्छ। यो एक प्रकारको डिजिटल अराजकता हो जसले राष्ट्रिय संप्रभुतालाई नयाँ चुनौती दिँदैछ। आतंकवादी संगठनहरूले कुनै पनि एक राष्ट्रको सीमा मान्दैनन्। उनीहरूको कार्यले अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति र स्थिरतालाई गम्भीर रूपमा क्षति पुर्याउँछ। यी संगठनहरूले विश्वव्यापी रूपमा अराजकताको वातावरण निर्माण गर्छन्, जसले गर्दा विभिन्न राष्ट्रहरूको आन्तरिक सुरक्षा डगमगाउँछ।

यस संकटकालीन अवस्थामा देशभक्तिको अवधारणा कस्तो हुनुपर्छ? देशभक्ति भनेको अँध्यो राष्ट्रवाद होइन, जहाँ आफ्नो देशलाई मात्र सही ठानिन्छ र अरू देशहरूलाई दुश्मन ठानिन्छ। वास्तविक देशभक्ति भनेको रचनात्मक हुनुपर्छ। यसको अर्थ आफ्नो देशको कमजोरीहरूलाई पहिचान गरी त्यसलाई मिलेर समाधान गर्न खोज्नु हो। अराजकतालाई रोक्ने काम नै सबैभन्दा ठूलो देशभक्ति हो। आजको संसारमा, देशभक्तिलाई वैश्विक दायित्वसँग जोड्नु जरुरी छ। एउटा राष्ट्रको अराजकताले अर्को राष्ट्रलाई प्रभावित गर्छ। त्यसैले आफ्नो राष्ट्रलाई मात्र होइन, बरु समग्र रूपमा विश्वशान्ति र स्थिरताको लागि काम गर्नु नै आधुनिक देशभक्ति हो। महामारी, जलवायु परिवर्तन, आतंकवाद जस्ता चुनौतीहरू सामूहिक रूपमा मात्र समाधान गर्न सकिन्छ। देशभक्तिको एउटा महत्वपूर्ण पक्ष भनेको आफ्ना राष्ट्रिय संस्थाहरूप्रतिको विश्वास र समर्थन हो। संस्थाहरूलाई मजबूत बनाउन, तिनलाई स्वतन्त्र र पारदर्शी बनाउन, र तिनको कार्यप्रणालीमा सुधार गर्न लागिपरेको प्रयास नै देशभक्तिको सबैभन्दा ठूलो अभिव्यक्ति हो।

यक्षको प्रश्न र युधिष्ठिरको उत्तरले हामीलाई एउटा गम्भीर सत्यबोध गराउँछ: अराजकता मानव सभ्यताको सबैभन्दा ठूलो शत्रु हो। आन्तरिक वा बाह्य, अराजकताले राष्ट्रहरूको उन्नतिलाई नष्ट गर्छ, मानव अधिकारहरूलाई कुच्छ, र भविष्यको प्रतिस्पर्धात्मकतालाई नै समाप्त गर्छ। आजको जटिल अन्तर्राष्ट्रिय परिवेशमा, कुनै पनि राष्ट्र एक्लै र अलग–थलग बसेर टिकिरहन सक्दैन। त्यसैले, राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा अराजकतालाई नियन्त्रण गर्नु नै सबैभन्दा ठूलो चुनौती हो। हामीले आफ्नो देशभक्तिलाई संकीर्ण सीमाभित्र बाँधेर राख्नु हुँदैन, बरु यसलाई विश्वबन्धुत्वको भावनासँग जोड्नुपर्छ। हामीले आफ्नो राष्ट्रलाई मजबूत, समृद्ध, र न्यायपूर्ण बनाउन आवश्यक कदम चाल्नुपर्छ, साथै अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगबाट विश्वमा शान्ति र स्थिरताको वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ। युधिष्ठिरले दिएको “अराजकता” को उत्तर एउटा चेतावनी हो—हाम्रो राष्ट्रिय तथा वैश्विक नीतिहरू कति पनि उन्नत किन नहोस्, यदि हामीले अराजकतालाई रोक्न सकेनौं भने, हाम्रो सबै उपलब्धिहरू धूलोमा मिल्न सक्छन्। त्यसैले, राष्ट्रिय एकता, कानूनको शासन, न्यायपूर्ण व्यवस्था, र अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगबाट मात्र हामी अराजकताको अँध्यारोलाई हटाउन सक्छौं र एउटा उज्यालो, समृद्ध र स्थिर भविष्यको निर्माण गर्न सक्छौं। यही नै आजको युगको सच्चा देशभक्ति हो।