नेपालको ‘जेन-जेड’ आन्दोलन, युवाको आकाङ्क्षा र अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिको चुनौती

# मुना चन्द

नेपालको राजनीतिक इतिहासमा जेन-जेड आन्दोलन एक महत्वपूर्ण अध्यायको रूपमा चिनिँदैँ छ। सन १९९७ देखि २०१२ को बीच जन्मिएका, इन्टरनेट र सोशल मीडियाको युगमा हुर्किएका युवाहरूको यो आन्दोलन केवल सामाजिक मिडियामा प्रतिबन्धको विरुद्धमा नभएर, देशभरि जमिनसम्म फैलिएको जनआक्रोशको प्रतिबिम्ब थियो। तर, यस आन्दोलनको नाममा भएको हिंसा, आगजनी र लुटपटले यसको मौलिक उद्देश्यलाई अस्पष्ट बनाउन थालेको छ। यसले गर्दा नेपाल मृत्यु शैय्यामा पुगेको छ र चीनले यसलाई बचाउने सम्भावनाबारे प्रश्नहरू उठिरहेकाछन्। यस लेखमा जेन-जेड आन्दोलनको उदय, यसको पृष्ठभूमि, हिंसाको भूमिका, र अन्तर्राष्ट्रिय शक्तिहरू, विशेष गरी चीनको भूमिकालाई गहन रूपमा विश्लेषण गरिनेछ।

युवा पुस्ताको आवाज: जेन-जेड, वा जेनरेशन जेड, भन्नाले सन १९९७ देखि २०१२ को बीच जन्मिएका युवाहरू बुझिन्छ, जो इन्टरनेट र सोशल मीडियाको वातावरणमा हुर्किएका छन्। यो पुस्ता आफ्नो प्रवृत्तिमा प्राविधिक रूपमा सक्षम, सामाजिक रूपमा जागरूक, र राजनीतिक रूपमा सक्रिय मानिन्छ। नेपालको सन्दर्भमा, यिनै युवाहरूले देशमा राष्ट्रव्यापी रूपमा चलिरहेको भ्रष्टाचार, बेरोजगारी, र आर्थिक असमानताको विरुद्धमा आवाज उठाएका थिए। उनीहरूको आन्दोलनको सुरुवात सोशल मीडियामा प्रतिबन्धको विरोधबाट भएको थियो, तर यो समस्या मात्र ट्रिगरको रूपमा काम गरेको थियो। वास्तविक समस्या भ्रष्टाचार र राजनीतिक व्यवस्थाप्रतिको गहिरो असंतुष्टि थियो। बीबीसीका अनुसार, “बाहिर देख्नेहरूलाई लाग्न सक्छ कि ‘जेन-जेड’ को विरोधले सत्ताको एकाएक पतन भयो। यसको पृष्ठभूमिमा युवाहरूको मनमा धेरै पहिलेदेखि चलिआएको भ्रष्टाचार विरोधी आक्रोश थियो।”

नेपो किड्स र जनचेतना: यस आन्दोलनको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष ‘नेपो किड्स’ को उदय हो, जसले राजनीतिक नेताहरूका छोराछोरीहरूको विलासी जीवनशैलीलाई उजागर गरेको थियो। युवाहरूले आफ्नो कठिनाईपूर्ण जीवन र ‘नेपो किड्स’ को विलासिताको बीचको खाडलबाट ठुलो आघात महसुस गरे। यसले गर्दा उनीहरूमा राजनीतिक व्यवस्थाप्रति ठुलो रोष जन्मिएको थियो। यो आक्रोश नै सडकमा निस्किएको थियो र यसले धेरै कुरा परिवर्तन गरिदिएको थियो। तर, यस आन्दोलनको सबैभन्दा ठुलो कमजोरो यो थियो कि यसको कोई औपचारिक नेतृत्व थिएन। बीबीसी संवाददाता रजनीश कुमारका अनुसार, “यस आन्दोलनको साथमा समस्या यो पनि थियो कि यहाँ कुनै यस्तो नेता थिएन जसको पछि जेन-जेड लामबन्द हुन्थे। उनीहरूका केही मागहरू थिए र यी मागहरू पनि एक आवाजमा आबद्ध भएको थिएन।”

हिंसाको चरण: जेन-जेड आन्दोलनले शान्तिपूर्ण प्रदर्शनबाट सुरुवात गरेको थियो, तर यो हिंसामा परिणत भएको थियो। प्रदर्शनकारीहरूले सरकारी भवनहरूमा आगजनी गरे, सार्वजनिक सम्पत्तिलाई क्षति पुर्याए, र लुटपट गरे। यस हिंसाको क्रममा ७४ जनाको मृत्यु भएको रिपोर्ट गरिएको छ। यी घटनाहरूले आन्दोलनको छविलाई धूमिल बनाएको थियो र सरकारले कडा कारबाहीको विकल्प अख्तियार गर्न बाध्य भएको थियो। अन्तरिम प्रधानमन्त्री सुशीला कार्कीले घोषणा गरेकी छिन् कि “जेन-जेड प्रदर्शनका बेला ७४ जनाको मृत्युको लागि जिम्मेवार व्यक्तिहरू विरुद्ध कडा कारबाही गरिनेछ।”

किन हिंसा भयो? हिंसाको मुख्य कारण भ्रष्टाचार र असमानताप्रतिको गहिरो रोष, प्रदर्शनकारीहरूको निराशा, र आन्दोलनको औपचारिक नेतृत्वको अभाव थियो। जब कुनै आन्दोलनको नेतृत्व हुँदैन, तब त्यो अनियन्त्रित हुन्छ र हिंसामा परिणत हुनसक्छ। यसबाहेक, राजनीतिक दलहरूले पनि यस हिंसालाई आफ्नो फाइदाको लागि उपयोग गर्ने प्रयास गरेका थिए। यसरी, आन्दोलनको मौलिक उद्देश्य भ्रष्टाचार र बेरोजगारी विरुद्धको लडाइँ हराउँदै गएको छ र हिंसा र विनाशले यसको ठुलो स्थान ओगटेको छ।

नेपालमा चीनको हित: नेपाल भारत र चीनको बीच रणनीतिक रूपमा महत्वपूर्ण देश हो। चीनले ऐतिहासिक रूपमा नेपालमा आफ्नो प्रभाव बढाउने नीति अवलम्बन गरेको छ। विशेष गरी बेल्ट एण्ड रोड इनिसिएटिभ (BRI) मार्फत। चीनले नेपालमा आफ्ना भू-राजनीतिक हितहरू राख्दछ, जसमा तिब्बती शरणार्थीहरूको मुद्दा, ‘वन चाइना’ नीतिको समर्थन, र भारतप्रतिको सन्तुलन समावेश छ। चीनले नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीहरूको एकतामा पनि महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो, तर उक्त एकता टिक्न सकेन। चीनले केपी शर्मा ओली र पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ जस्ता नेताहरूसँग निकट सम्बन्ध राख्दै आएको छ, तर उनीहरू पनि चीनको लागि चुनौतीपूर्ण रहेका छन्।

चीनको सीमितता: यद्यपि, के चीनले नेपाललाई बचाउन सक्छ? यसको उत्तर ‘हो’ भने होइन। चीनको प्रभाव सीमित छ, र यो नेपालको आन्तरिक राजनीतिमा हस्तक्षेप गर्न सक्दैन। ग्लोबल टाइम्सले पनि स्वीकार गरेको छ कि “चीन र भारतको बीच सन्तुलन बनाउनु नेपालको हितमा छ।” अर्थात, चीनले नेपाललाई भारतविरुद्ध प्रयोग गर्न सक्दैन, र नेपालले आफ्नो स्वतन्त्र विदेश नीति कायम राख्नुपर्छ। चीनले नेपालमा आर्थिक सहयोग दिए पनि, त्यो देशको गहिरो संकटलाई समाधान गर्न सक्दैन। नेपालको समस्या आन्तरिक छ: भ्रष्टाचार, खराब शासन, र आर्थिक असमानता। यी समस्याहरूको समाधान बाह्य हस्तक्षेपले होइन, आन्तरिक सुधारले मात्र सम्भव छ।

चीनको निराशा: चीन नेपाली नेताहरूबाट धेरै नै निराश छ। उनीहरू “सत्ताको भाेका, निरंकुश, असहिष्णु, र आफ्नो हितको लागि सिद्धान्तलाई तोड्माेड गर्ने खालका” रहेका छन्। चीनले ‘माइनस टू’ फर्मुला अवलम्बन गरेर ओली र दाहाललाई नेतृत्वबाट हटाउने प्रयास पनि गरेको थियो। यसले देखाउँछ कि चीनले पनि नेपालमा आफ्नो प्रभाव सीमित रहेको महसुस गरेको छ र उक्त देशको आन्तरिक मामलामा धेरै गहिरो हस्तक्षेप गर्न असमर्थ रहेको छ।

अन्तरिम सरकार र चुनाव: नेपालले हाल अन्तरिम सरकारको शासनमा छ, जसको नेतृत्व सुशीला कार्कीले गर्दैछिन। उनले सार्वजनिक गरेकी छिन् कि सरकारले मार्च ५ मा संसदीय चुनाव गर्ने तयारी सुरु गरिदिएको छ। तर, उनले स्पष्ट पारेकी छिन् कि अन्तरिम सरकारलाई “संविधानमा संशोधन गर्ने र शासन प्रणालीमा परिवर्तन गर्ने अधिकार छैन। यी कुराहरूको निर्णय नयाँ संसदले संवैधानिक प्रक्रिया मार्फत गर्नेछ।” यसले देखाउँछ कि नेपालमा संवैधानिक प्रक्रिया अझै कायम छ, र यो देश लोकतन्त्रको बाटोमा अघि बढ्न सक्छ।

युवाको भूमिका: नेपालको भविष्यमा जेन-जेड युवाहरूको महत्वपूर्ण भूमिका हुनेछ। उनीहरूले आफूलाई संगठित गर्नुपर्छ, र राजनीतिक प्रक्रियामा सक्रिय रूपमा सहभागी हुनुपर्छ। उनीहरूले नयाँ राजनीतिक संरचनाहरू सिर्जना गर्नुपर्छ, जसले भ्रष्टाचार र असमानतालाई चुनौती दिन सकोस्। आन्दोलनलाई हिंसाको बाटो छोडेर शान्तिपूर्ण र राजनीतिक बाटो अपनाउनुपर्छ। मात्र यसैबाट उनीहरूको आकाङ्क्षाहरू पूरा हुन सक्छन्।

अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको भूमिका: अन्तर्राष्ट्रिय समुदाय, विशेष गरी भारत र चीनले, नेपालको आन्तरिक मामलामा हस्तक्षेप नगरी त्यसको स्थिरतालाई समर्थन गर्नुपर्छ। भारतका पूर्व राजनीतिज्ञ मीरा शंकरले भनेकी छिन् कि “यो अस्थिरता भारतको लागि चिन्ताजनक छ। हामी चाहन्छौं कि हाम्रो वरपर शान्तिपूर्ण वातावरण होस् र आर्थिक उन्नति पनि होस्।” चीन र भारतले नेपाललाई आफ्नो प्रतिस्पर्धाको मैदान बनाउनु हुँदैन, र नेपाली जनताले आफ्नो भविष्य आफैं निर्धारण गर्न दिनुपर्छ।

जेन-जेड आन्दोलनले नेपाली युवाहरूको आकाङ्क्षा, रोष, र शक्तिलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ। तर, हिंसा, आगजनी, र लुटपटले यसको सकारात्मक पक्षलाई पछाडि धकेलेको छ। चीनले नेपाललाई बचाउन सक्ने स्थितिमा छैन, र उसले त्यस्तो गर्न खोजेपनि स्थायी समाधान हुँदैन। नेपालको भविष्य यसको आफ्नै जनताले निर्माण गर्नुपर्छ, विशेष गरी युवाहरूले। उनीहरूले आफूलाई संगठित गर्नुपर्छ, र देशको लोकतान्त्रिक प्रक्रियामा सक्रिय रूपमा सहभागी हुनुपर्छ। मात्र यसैबाट नै नेपाल मृत्यु सैयाबाट निस्कन सक्छ, र एक स्थिर, समृद्ध, र स्वतन्त्र राष्ट्रको रूपमा उभिन सक्छ। जेन-जेड आन्दोलनको वास्तविक फाइदा यदि कसैले उठाएका छन् भने, ती आगो लगाउने र लुटपट गर्नेहरू होइनन्, तर त्यो युवा शक्ति हो, जसले नेपालको राजनीतिमा एक नयाँ युगको सुरुवात गरिदिएको छ।