विद्रोहदेखि विलयसम्म: प्रचण्डको माओवादी यात्रामा घट्दो साथ र बदलिँदो राजनीति

# लक्की चन्द

नेपालको समकालीन राजनीतिक इतिहासमा यदि कसैको नाम सर्वाधिक नाटकीय उतारचढावसँग जोडिएको छ भने त्यो पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ को हो। बीसौँ शताब्दीको अन्त्यतिर देशभर फैलिएको सशस्त्र जनयुद्धको नेतृत्व गर्दै सत्ता कब्जाको उद्देश्यले उठेको माओवादी आन्दोलनले केवल नेपाली राजनीतिलाई हल्लाएको मात्र होइन, दक्षिण एशियाली शक्ति समीकरणमै नयाँ बहस सुरु गर्‍यो। तर, त्यो विद्रोहको केन्द्रमा रहेका प्रचण्ड आज आफ्ना पुराना सहयोद्धाहरूमध्ये अधिकांशको साथ गुमाउँदै, सत्ताको स्थायित्वका लागि संघर्षरत छन्।

२०५२ सालमा आरम्भ भएको जनयुद्धले माओवादी संगठनलाई भूमिगत सशस्त्र समूहबाट राष्ट्रिय शक्ति बनायो। युद्धको उत्कर्षकालमा माओवादीको केन्द्रीय नेतृत्वमा ३५ जना मुख्य व्यक्तित्व थिए। उनीहरू नै त्यो आन्दोलनका रणनीतिक, सैद्धान्तिक र सैन्य मस्तिष्क थिए। युद्ध, वार्ता र राजनीतिक संक्रमणका सबै निर्णायक घडीमा यी नेताहरूको योगदान रह्यो। २०६४ सालको पहिलो संविधान सभाको निर्वाचनमा माओवादी दल सबैभन्दा ठूलो शक्तिका रूपमा उदाए, जसको प्रमुख श्रेय प्रचण्डकै करिश्मा र ती ३५ जनाको सामूहिक रणनीतिलाई जान्छ।

तर, सत्ता र व्यवस्थामा प्रवेशसँगै माओवादी आन्दोलनको वैचारिक एकता भत्किँदै गयो। सशस्त्र आन्दोलनबाट संसद्मुखी राजनीति तर्फको मोडले धेरैका लागि आत्मविरोधको अनुभव दिलायो। यथार्थमा, विद्रोहको “क्रान्ति” व्यवस्थाको “संस्थागतकरण” भइसकेको थियो, र यही मोडबाट प्रचण्डका सहयोद्धा छुट्टिन थाले।

प्रचण्डका पुराना सहकर्मीहरूमध्ये अहिले सम्म १८ जनाले उनको साथ छोडिसकेका छन्। ती मध्ये धेरैले आफ्नो अलग राजनीतिक संगठन खडा गरे, कोही अन्य दलमा विलय भए, र कोही निष्क्रिय बने। मोहन वैद्य ‘किरण’, नेत्रविक्रम चन्द, बाबुराम भट्टराई, रामबहादुर थापा, सिपी गजुरेलजस्ता नामहरू माओवादी आन्दोलनकै पर्याय थिए। उनीहरूका हातमा युद्धकालमा नेतृत्वका महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारी थिए, तर समयसँगै उनीहरू प्रचण्डसँग वैचारिक र रणनीतिक रूपमा टाढा भए।

बाबुराम भट्टराईले २०७२ सालमा नयाँ शक्ति नेपाल गठन गरे, ‘विकास र समृद्धिको नयाँ राजनीतिक संस्कार’ को नाममा। मोहन वैद्य र नेत्रविक्रम चन्दले भने माओवादी आन्दोलनको मूल आत्मा ‘जनयुद्ध र सर्वहारा क्रान्ति’ लाई बिस्मृत गरेको भन्दै प्रचण्डमाथि आरोप लगाए। रामबहादुर थापा ‘बादल’ले केही समयसम्म गृह मन्त्रालय समेत सम्हाले, तर पछि एमालेमा गएका छन्। यी सबै नामहरू प्रचण्डकै राजनीतिक निर्माणका अवयव थिए, जो क्रमशः उनले गुमाउँदै गए।

तर, सबै जसो टाढिएका नेता सधैंका लागि अलग भएनन्। देव गुरूङ, पम्फा भुषाल, मात्रिका यादव, देवेन्द्र पौडेल, हितमान शाक्य र कुलप्रसाद केसी जस्ता केही नेताहरू पार्टी छोडेर फेरि प्रचण्डको नजिक फर्किए। यसले माओवादी आन्दोलनभित्रको सम्बन्धलाई केवल वैचारिक होइन, व्यावहारिक सत्ता समीकरणसँग पनि गाँसिएको देखाउँछ। यी फर्किनेहरू प्रायः सरकारमा सहभागिता, नीति निर्माण वा राजनीतिक अवसरसँग सम्बन्धित प्रसङ्गमा पुनः एकीकृत हुने गरेका छन्।

तर, फेरि फर्किए पनि ती सम्बन्धहरू पहिलेका जस्तो अटुट छैनन्। आजको माओवादी केन्द्र, २०६० दशकको माओवादी पार्टी होइन। अहिलेको संगठन व्यवस्थापकीय दलमा रूपान्तरण भइसकेको छ, जहाँ क्रान्तिको जोश भन्दा सत्ताको गणित हावी छ।

आज प्रचण्डसँग निरन्तर साथ दिनेहरूमा कृष्णबहादुर महरा, वर्षमान पुन, हरिबोल गजुरेल, हितराज पाण्डे, अग्नि सापकोटा, दिनानाथ शर्मा, चन्द्रप्रकाश खनाल, नन्दबहादुर पुन, शक्तिबहादुर बस्नेत लगायतका नेता छन्। यी सबैले युद्धकालदेखि प्रचण्डलाई निकटबाट सहयोग गर्दै आएका पात्र हुन्। तर, समयले उनीहरूलाई पनि व्यवस्थापन र सन्तुलनका राजनीतिज्ञमा रूपान्तरण गरिदिएको छ। एक समयको क्रान्तिकारी माओवादी आज सत्तारूढ गठबन्धनको महत्वपूर्ण अङ्ग बनेको छ, जहाँ प्रचण्ड प्रधानमन्त्रीको रूपमा स्थापित छन् तर वैचारिक रूपमा ‘एक्लो’।

प्रचण्ड आज नेपाली राजनीतिमा स्थायित्वका प्रतीक जस्तो देखिए पनि, उनको वैचारिक जग कमजोर भइसकेको छ। २०५०–६० दशकमा जुन ‘जनताको सत्ता’ को सपना देखिएको थियो, त्यसको स्थान आज सत्ता साझेदारीको गणितले लिएको छ। उनको चारैतिर अब पूर्वयुद्धकालका सेनानी होइन, गठबन्धनका रणनीतिक सल्लाहकार छन्।

अन्तर्राष्ट्रिय सन्दर्भमा हेर्ने हो भने, माओवादी आन्दोलनका वैचारिक प्रेरणास्रोतहरू चीनको माओवाद, पेरुका सेनडेरे लुमिनोसो, भारतका नक्सल आन्दोलन सबैले सशस्त्र संघर्षलाई सत्तावादी राज्य संरचनाको विकल्पका रूपमा अघि सारेका थिए। तर नेपालमा त्यो आन्दोलन अन्ततः संसदीय लोकतन्त्रकै अङ्ग बन्यो। यहीँबाट प्रचण्ड र उनका पुराना सहकर्मी बीचको दूरी बढ्दै गयो।

नेपालको माओवादी आन्दोलनले चीन, भारत र पश्चिमी मुलुकहरूको पनि चासो तानेको थियो। भारतले सुरुवाती वर्षहरूमा माओवादीलाई ‘सुरक्षा चुनौती’को रूपमा हेर्‍यो, तर २०६२/६३ को आन्दोलनपछि शान्ति प्रक्रियामा सामेल हुन उसले दबाब पनि दियो। चीनले वैचारिक समर्थनभन्दा बढी ‘राजनीतिक स्थायित्व’मा जोड दियो, जसले प्रचण्डलाई मध्यमार्गी बनायो। पश्चिमी देशहरूले शान्ति प्रक्रियामा सहुलियत देखाए, तर माओवादी शासनप्रति सधैं सशंकित रहे।

यस पृष्ठभूमिमा, प्रचण्डको वर्तमान राजनीतिक जीवन अन्तर्राष्ट्रिय दबाब र आन्तरिक विखण्डनबीच सन्तुलन खोज्ने प्रयास हो। उनी एकातिर सत्ता साझेदारीमा कांग्रेस र एमालेसँग सन्तुलन मिलाउन खोज्छन्, अर्कोतिर आफ्नो पुरानो आन्दोलनको आत्मा जोगाउने अभिनय पनि गर्नुपर्छ।

३५ जनाको टोलीबाट सुरु भएको यात्रामा अब केवल १० जना मात्र साथमा छन्। बाँकीहरू विभाजित, थकित वा विस्थापित छन्। तर, यस यात्राले एउटा कुरा स्पष्ट गर्छ कि आन्दोलनले सत्ता जित्न सक्छ, तर सत्ता भित्र आन्दोलन जोगिन सक्दैन। प्रचण्ड अब त्यो विद्रोही नेता होइनन्, जसले “राजतन्त्र उखेल्ने” उद्घोष गरेका थिए; उनी अहिले सत्ता सन्तुलनको सुत्र मिलाउने ‘व्यवहारिक राजनीतिज्ञ’ बनेका छन्।

प्रचण्डको राजनीतिक जीवन नेपालको संक्रमणकालको जीवित कथा हो जहाँ क्रान्ति र सत्ता, आदर्श र व्यवहार, विश्वास र व्यावहारिकता निरन्तर टकराइरहेका छन्। युद्धकालका ३५ मध्ये केवल १० जना मात्र बाँकी हुनु, केवल संगठनको विखण्डन होइन, त्यो एउटा युगको अन्त्य हो।

नेपालको वर्तमान राजनीतिले देखाउँछ, प्रचण्ड अझै शक्ति सन्तुलनको केन्द्रमा छन्, तर उनीसँग अब त्यो ‘क्रान्तिकारी माओवादी’ समूह छैन, जसले उनलाई यहाँसम्म ल्यायो। सायद यही नेपालको नयाँ यथार्थ हो, जहाँ विद्रोह अन्ततः व्यवस्थामा विलीन हुन्छ, र नेताहरू इतिहासका अध्यायमा रूपान्तरण हुन्छन्। यसैगरी समयक्रमसँगै बिलाएर जानेछन्।