कसले बनायो नेपाललाई यस्तो कमजोर राज्य?

# पासाङ ल्हामु

नाबालकको मृत्यु र त्यसपछि देखिएको आगजनी–तोडफोड केवल सामान्य घटनाहरू होइनन्। यी घटनाले राष्ट्रको सुरक्षा, राजनीतिक स्थिरता, अन्तर्राष्ट्रिय छवि र जनविश्वास सम्बन्धी गम्भीर प्रश्न उठाएका छन्। विशेषतः भदौ १९ र भदौ २३–२४ बीचमा भएको नाबालकको मृत्यु, त्यसपछि अचानक उत्पन्न भएको सामाजिक तनाव, भीडको प्रतिक्रिया, र राजनीतिक–सामाजिक उक्साहटका गतिविधिहरू नेपाल कता जाँदैछ भन्ने विषयमा गहिरो चिन्ताको विषय बन्न पुग्यो।

नाबालक किन मारियो भन्ने प्रश्न सरल लागे पनि उत्तर अत्यन्त जटिल छ। यस्तो घटना कुनै पनि सार्वभौम मुलुकका लागि केवल भावनात्मक संवेदना होइन, राष्ट्रिय सुरक्षा र सामाजिक स्थिरतामा प्रहार गर्ने गहिरो संकेत हो। नाबालकको मृत्युको सम्भावित कारणहरू व्यक्तिगत विवाददेखि लिएर संगठित अपराध तथा राजनीतिक–सामाजिक अस्थिरता सिर्जना गर्न लक्षित रणनीतिक प्रयासहरूसम्म हुन सक्छन्। नेपालमा पछिल्ला वर्षहरूमा भीड उक्साउने, समाजलाई विभाजित गर्ने, राज्य संयन्त्रलाई कमजोर देखाउने र सुरक्षा निकायप्रति अविश्वास फैलाउने गतिविधिहरू बढ्दै गएको छ, जसले यस घटनालाई ‘सामान्य अपराध’ भन्दा ठूलो उद्देश्य बोकेको हुनसक्छ भन्ने शंका अझ गहिरो बनाउँछ।

यसमा सबैभन्दा चिन्ताजनक कुरा अनुसन्धान हुनै नपाउनु वा हुन नखोजिनु हो। संवेदनशील घटनामा तथ्य विश्लेषणभन्दा चिच्याहट बलियो सिद्ध हुने प्रवृत्ति नेपालको ठूलो कमजोरी हो। प्रारम्भिक प्रमाण सङ्कलनमा लापरवाही, फोरेन्सिक क्षमताको अभाव, राजनीतिक हस्तक्षेप, सार्वजनिक दबाब, तथा मिडियाको हतारो निष्कर्षले वास्तविक सत्य उजागर हुन दिँदैन। यस्ता वातावरणमा नाबालकको मृत्युजस्तो गम्भीर मुद्दा भावनामा हराउँछ तर वैज्ञानिक सत्य जनतासम्म पुग्नै पाउँदैन।

घटनाको उद्देश्य के थियो भन्ने प्रश्नले अझै ठूलो संवेदनशीलता माग्छ। यस्तो घटना केवल व्यक्तिगत वा आकस्मिक मात्रै हो भन्ने मान्न कठिन छ, किनकि यस्तो घटनाबाट उत्पन्न हुने सामाजिक अस्थिरता केही शक्तिहरूका लागि लाभदायी पनि हुनसक्छ। यसले राज्य–नागरिक विश्वास कमजोर बनाउँछ, सुरक्षा संयन्त्रप्रति आक्रोश बढाउँछ, समाजमा भावनात्मक तनाव सिर्जना गर्छ, गलत सूचना मार्फत मनोवैज्ञानिक युद्ध वातावरण निर्माण हुन्छ, र राजनीतिक उद्देश्य पूरा गर्न उक्साहटी भीड प्रयोग गरिन्छ। नेपालजस्तो अस्थिर राजनीतिक संरचना भएको मुलुकमा यस्ता गतिविधिहरू सजिलै सफल हुन्छन्।

भदौ २४ मा भएको आगजनी र तोडफोड के स्वतःस्फूर्त प्रतिक्रिया थियो वा योजनाबद्ध तान्डव? यदि नाबालकको मृत्यु मात्र मुख्य कारण हो भने किन यति तीव्रताका साथ भीड सक्रिय भयो? किन तोडफोड लक्ष्यित स्थानमै केन्द्रित भयो? किन समान नाराहरू, समान शैली, समान रणनीति देखिए? यी प्रश्नले घटनाको गम्भीरता झन् स्पष्ट पार्छ।

सामान्यतया यस्ता ताण्डव गलत सूचनाको तीव्र प्रसार, सामाजिक–मनोवैज्ञानिक कमजोरी, पूर्वतयारी भएको भीड नेटवर्क, राजनीतिक प्रयोजन, र राज्य संयन्त्रलाई कमजोर देखाउने उद्देश्यका कारण हुन्छ। नेपालमा यस्ता गतिविधिहरू पटक–पटक दोहोरिनुले यसलाई संयोग नभई संरचनागत समस्या बनाइदिएको छ। यी घटनामा तथ्य नहेरी भावनालाई आधार बनाउने जनआदत “जसले जे भन्यो, त्यही सत्य” सबैभन्दा ठूलो राष्ट्रिय दुर्भाग्य हो।

यस घटनामा अर्को गम्भीर प्रश्न अनुसन्धान किन भएन वा किन हुन दिइएन हो। नेपालमा अनुसन्धान प्रक्रिया राजनीतिक प्रभाव, कमजोर प्राविधिक क्षमता, प्रारम्भिक फोरेन्सिक कमजोर, अनुसन्धान स्थल संरक्षण नहुने, र भीडको अत्यधिक हस्तक्षेपका कारण अधुरो वा विकृत बन्ने परम्परा छ। भीड नै न्यायाधीश बन्ने प्रवृत्तिले वैज्ञानिक अनुसन्धानलाई नै असम्भव बनाइदिन्छ। अनि अपराध अपराधकै रूपमा होइन, भावनात्मक कथाका रूपमा प्रस्तुत हुन्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय दृष्टिमा यस्ता घटनाहरू नेपालका लागि अत्यन्त जोखिमपूर्ण छन्। सुरक्षा सिद्धान्त अनुसार जहाँ राज्य कमजोर देखिन्छ, त्यहाँ बाह्य प्रभाव बलियो हुन्छ। नाबालकको मृत्यु र त्यसपछि भएको ताण्डव बाहिरी शक्ति तथा रणनीतिक खेलाडीहरूलाई ‘नेपाल अस्थिर छ, असुरक्षित छ, नेतृत्व दुर्बल छ’ भन्ने सन्देश दिन्छ। हिमाली भू–राजनीतिक नयाँ प्रतिस्पर्धामा नेपाललाई अस्थिर देखिनु नै कमजोर बिन्दु हो। यसका कारण देश केवल आन्तरिक संकटमा मात्र होइन, मनोवैज्ञानिक युद्ध, डिजिटल हस्तक्षेप, NGO–IGO–सम्बद्ध प्रभाव, तथा प्रोक्सी राजनीतिक गतिविधिको केन्द्र बन्न सक्छ।

यसरी हुने घटनाले समुदाय–समुदायबीच अविश्वास बढाउँछ, राज्य–नागरिक सम्बन्धमा दरार बनाउँछ, सुरक्षा निकायप्रति शंका उत्पन्न गर्छ, र राजनीतिक शक्तिहरूले आफ्नो स्वार्थअनुसार जनभावनालाई शोषण गर्न थाल्छन्। परिणामस्वरूप राष्ट्र कमजोर, विभाजित र अनिश्चितताबाट भरिएको बनाइन्छ, यो कुनै पनि देशभक्त नागरिकले सहन नसक्ने अवस्था हो।

अब प्रश्न समाधानतिर मोडिनुपर्छ। पहिलो आवश्यकता वैज्ञानिक, स्वतन्त्र र राजनीतिक प्रभावरहित अनुसन्धान प्रणालीको स्थापना। प्रहरी वा प्रशासनबाट अलग, फोरेन्सिक–केन्द्रित ‘नेशनल इन्वेस्टिगेटिभ अथोरिटी’को आवश्यकता यतिबेला अत्यन्तै तीव्र छ। दोस्रो, भीडलाई न्यायाधीश जस्तै व्यवहार गर्ने प्रवृत्ति रोक्न कडा कानुनी व्यवस्था आवश्यक छ। तेस्रो, भावनात्मक समाजबाट तथ्य–केन्द्रित समाजतर्फ अघि बढ्न आवश्यक छ, जसका लागि शिक्षा, सञ्चार, अनुसन्धान र नेतृत्व सबैमा सुधार अनिवार्य हुन्छ।

त्यसैगरी, गलत सूचना, डिजिटल उक्साहट र बाह्य प्रभाव पहिचान गर्न सक्षम साइबर–OSINT निगरानी प्रणाली स्थापना अनिवार्य छ। जसले कुन समूहले, कुन उद्देश्यले, कुन समयमा, कसरी गलत सूचना फैलायो भन्ने कुरा प्रमाणसहित सार्वजनिक गर्न सकियो भने समाज यथार्थ बुझ्न सक्षम हुन्छ।

अन्ततः भदौ १९–२४ का घटनाहरू केवल अपराध वा दुर्घटनामात्र होइनन्। यी घटनाहरू राष्ट्रलाई कमजोर बनाउन खोज्ने, जनविश्वास भत्काउने, सामाजिक मनोविज्ञानसँग खेल्ने, तथा राज्यलाई असफल सिद्ध गर्न खोज्ने संरचनात्मक चुनौती हुन्। जबसम्म “किन?”, “कसले?”, “कसरी?”, “किन अनुसन्धान भएन?” भन्ने प्रश्नको वैज्ञानिक र निष्पक्ष उत्तर खोजिँदैन, नेपालमा यस्ता घटनाहरू दोहोरिरहनेछन्।

देशभक्तिको पहिलो शर्त भावना होइन, सत्यमा उभिनु हो। सत्य खोज्ने राष्ट्र बलियो बन्छ; सत्य छोप्ने समाज भत्कन्छ। नेपाललाई सत्यको बाटोमै उभ्याउनु आजको सबैभन्दा ठूलो राष्ट्रिय आवश्यकता हो।