मे २०२५ को आकाशीय द्वन्द्व: अमेरिकी प्रतिवेदनले दक्षिण एसियाली शक्ति–सन्तुलन हल्लाएको क्षण

# संकेत किराँती

मे २०२५ मा भारत र पाकिस्तानबीच भएको चारदिने हवाई–संघर्षबारे अमेरिकी विधायिकासँग प्रतिवेदन पेश गर्ने निकाय US–China Economic and Security Review Commission (USCC) ले आफ्नो वार्षिक प्रतिवेदनमा पाकिस्तानले सैन्य रूपमा उल्लेख्य सफलता हासिल गरेको निष्कर्ष निकाल्दै दक्षिण एसियाली रणनीतिक परिदृश्यलाई एकाएक नयाँ तनाव क्षेत्रमा धकेलेको छ। आयोगका अनुसार चीनले पाकिस्तानलाई उपलब्ध गराएको अत्याधुनिक प्रविधि, हतियार प्रणाली तथा सम्भावित खुफिया–सहयोगले यस परिणाममा निर्णायक भूमिका खेल्यो। यद्यपि यसलाई “अमेरिकी कांग्रेसले आधिकारिक घोषणा गर्‍यो” भन्ने अर्थमा बुझिनु हुँदैन; आयोग स्वतन्त्र विश्लेषक निकाय हो, जसको निष्कर्षलाई चेतावनी संकेतका रूपमा बुझिनुपर्छ, न कि औपचारिक अमेरिकी नीति–घोषणाका रूपमा।

प्रतिवेदनमा भारतीय लडाकु विमानहरूमा परेको क्षति, पाकिस्तानले सञ्चालन गरेको प्रतिआक्रमण, र चिनियाँ प्रविधिको भूमिकाबारे उल्लेख गरिए पनि यी दाबीहरूको विस्तृत प्रमाण सार्वजनिक नभएकाले अन्तर्राष्ट्रिय बहस चर्किएको छ। भारतले प्रतिवेदनका धेरै अंशसँग मेल नखाने आधिकारिक विवरण दिएको छ भने पाकिस्तानले यसलाई आफ्नो सैन्य क्षमताको मान्यता ठानेर प्रस्तुत गरेको छ। यथार्थ पुष्टि गर्न स्वतन्त्र तथ्य–जाँच आवश्यक छ, तर प्रतिवेदनको मनोवैज्ञानिक र राजनीतिक प्रभाव भने दक्षिण एसियामा तीव्र रूपमा महसुस हुन थालेको छ।

सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण प्रश्न भनेको यो घटनाले भारत–पाकिस्तान शक्ति–सन्तुलनलाई कति परिवर्तन गर्छ भन्ने हो। यदि पाकिस्तानले सापेक्षिक सैन्य लाभ प्राप्त गरेको कुरा अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा स्थापित भए भारतलाई आफ्नो सुरक्षा–रणनीति पुनर्विचार गर्नुपर्ने दबाब बढ्नेछ। भारतले अमेरिका सहित क्वाड साझेदारहरूसँग प्रविधि, खुफिया संरचना र हवाई रक्षा प्रणालीको गहिरो सहकार्य गर्न खोज्ने सम्भावना छ, जसले चीन–भारत प्रतिस्पर्धा अझ चर्किन सक्छ। पाकिस्तानले चीनसँगको रक्षा–सहकार्यलाई अझ बलियो बनाउँदै आफ्नो सैन्य हवाई क्षमता सुधार गर्ने नयाँ मार्ग खोल्न सक्छ।

दक्षिण एसियाको परिदृश्यमा यसको प्रभाव अत्यन्त गम्भीर छ। भारत र पाकिस्तान दुवै परमाणु–सशस्त्र देश भएकाले सानो परम्परागत भिडन्तमा प्राप्त लाभले पनि रणनीतिक गलत हिसाब (miscalculation) को जोखिम बढाउँछ। एउटा पक्षद्वारा प्राप्त सापेक्षिक सफलता अर्को पक्षले आगामी संघर्षमा ‘पहिलो प्रहार’ वा ‘आक्रामक रोकथाम रणनीति’ अपनाउन प्रेरित गरिदिए दक्षिण एसिया आकस्मिक ठूलो द्वन्द्वतर्फ चिप्लिन सक्छ। यसले क्षेत्रीय सुरक्षा संरचनाको कमजोरी र समन्वयहीनता उजागर गर्छ।

प्रतिवेदनको अर्को महत्त्वपूर्ण संकेत सूचना–युद्ध (information warfare) हो। अमेरिका, चीन, रुस लगायतका शक्तिहरूले दक्षिण एसियाली संघर्षलाई हतियार–बजार र प्रभाव विस्तारका रूपमा प्रयोग गर्ने सम्भावनाले भारत–पाकिस्तान–चीन त्रिकोणमा गहिरो अविश्वास जन्माउँछ। डिजिटल भ्रम–अभियान, गलत सूचनाको प्रवाह र साइबर आक्रमण क्षेत्रीय स्थिरताका नयाँ चुनौती बन्नेछन्।

यसैले यो प्रतिवेदन केवल कुन देशकाे ‘जीत’ वा ‘हार’ भन्ने प्रश्नमा सीमित छैन; यसले सम्पूर्ण दक्षिण एसियाको सुरक्षा वास्तुकलालाई पुनर्विचार गर्न बाध्य बनाएको छ। कूटनीतिक संवाद, सैन्य–हटलाइन सक्रियता, पारदर्शी तथ्य–अन्वेषण, हतियार नियन्त्रण संयन्त्र र संकट–व्यवस्थापन प्रणालीको सुदृढीकरण अब अपरिहार्य देखिन्छ। अन्यथा, मे २०२५ जस्तो छोटो झडप नै भविष्यमा ठूलो क्षेत्रीय अस्थिरताको बीउ बन्न सक्छ।

यसरी USCC को प्रतिवेदन विवादास्पद भए पनि त्यसले एक कुरा स्पष्ट गरिदिएको छ कि दक्षिण एसिया अब महाशक्तिहरूका प्रतिस्पर्धा, नयाँ प्रविधियुक्त युद्धकला, र परमाणु–जोखिमको त्रिकोणीय दबाबबीच अत्यन्त संवेदनशील मोडमा प्रवेश गरिसकेको छ।