तेजस दुर्घटनाः दक्षिण एसियाली एरोस्पेस प्रतिस्पर्धामा भारतको क्षमतामाथिको नयाँ प्रश्न

# संकेत किराँती

दुबई एयरशोमा भारतीय लडाकु विमान तेजसको दुर्घटना केवल एक प्राविधिक घटना होइन, दक्षिण एसियादेखि खाडी क्षेत्रसम्म फैलिएको सैन्य–औद्योगिक प्रतिस्पर्धाको सन्दर्भमा महत्वपूर्ण संकेत पनि हो। यस्ता डेमो उडानमा जोखिम स्वाभाविक भए पनि, विश्वका धेरै शक्तिशाली विमानहरू पनि प्रदर्शनका क्रममा दुर्घटनामा परेका उदाहरण प्रशस्त छन्। त्यसैले तेजसको दुर्घटनालाई सैन्य एरोस्पेस इतिहासका परिपाटीमा नै हेर्नुपर्छ।

तर यस घटनाले भारतले विश्व रक्षा बजारमा आक्रामक रूपमा अघि सारिरहेको ‘तेजस ब्रान्ड’ लाई तत्कालीन चुनौती भने अवश्य सिर्जना गरेको छ। तेजस चौथो पुस्ताको विमान हो, जबकि दुबई एयरशोमा प्रतिस्पर्धाका केन्द्रमा 4.5 र पाँचौं पुस्ताका विमानहरूले वर्चस्व जमाएका थिए। त्यसैले भारतका लागि मार्केटिङ र सामरिक प्रभाव दुवै कोणबाट दबाब बढेको देखिन्छ।

भारतले यही कमजोरी परिपूर्ति गर्न तेजसका आगामी भेरियन्टहरूमा पश्चिमी वा रूसी मूलका उच्च–थ्रस्ट इन्जिन, उन्नत एभियोनिक्स र आधुनिक युद्ध प्रणाली एकीकृत गर्ने प्रयास गरिरहेको छ। GE F414 इन्जिनदेखि फ्रान्स र इजरायलका इलेक्ट्रोनिक वारफेयर उपकरणसम्म, सबै विकल्प भारतले ‘हाइब्रिड–टेक्नोलोजी’ मोडेलमा परीक्षण गरिरहेको छ। यो कदमले भारतलाई दीर्घकालमा 4th generation बाट 4.5+ दिशातर्फ लैजानेछ, तर पूर्ण आत्मनिर्भरता भने अझै टाढा देखिन्छ।

तेजसले लक्षित गर्ने बजारहरू दक्षिण–पूर्व एसिया, अफ्रिका, दक्षिण अमेरिका जस्तै क्षेत्रमा यसले प्रतिस्पर्धा गर्ने विमानहरू, जस्तै F-16 Block 70, JF-17 Block 3, KAI FA-50, वा भविष्यका KF-21 सँग तुलना गर्दा मूल्य प्रतिस्पर्धा त भारतका पक्षमा पर्छ, तर टेक्नोलोजिकल क्षमता, सप्लाई–चेन र दीर्घकालीन मर्मत समर्थनका क्षेत्रमा भारतले अझै धेरै सिक्न बाँकी छ।

दुबई एयरशोमा भएको दुर्घटनाले भारतका लागि छोटो अवधिमा ‘नकारात्मक दृश्य’ निर्माण गरे पनि, यस्ता घटनाले रक्षा बजारमा दीर्घकालीन प्रभाव पार्दैनन्, यदि निर्माता देशले पारदर्शिता, प्राविधिक सुधार र विश्वसनीयता पुनर्स्थापना गर्न सफल भयो भने। हाल विश्व बजारले ध्यान दिएको मुख्य पक्ष भनेको भारतले यस दुर्घटनालाई कत्तिको ‘प्राविधिक सुधारमा अवसर’ को रूपमा बदल्छ भन्ने हो।

तेजस केवल एक विमान होइन, भारतको नयाँ भू–राजनीतिक र औद्योगिक आकांक्षाको प्रतीक पनि हो। चीनको JF-17/J-10 प्रभावलाई कम गर्ने, खाडी क्षेत्रमा सैन्य–टेक्नोलोजी साझेदारी विस्तार गर्ने, र पश्चिमसँगको रक्षा सहकार्य मजबुत बनाउने भारतको रणनीतिमा तेजस परियोजना केन्द्रीय भूमिका खेलिरहेको छ। दुर्घटनाले केही समयका लागि छायाँ त पारेको छ, तर भारतको दीर्घकालीन लक्ष्य आत्मनिर्भर एरोस्पेस शक्ति बन्ने अझै स्थिर र दृढ देखिन्छ।

तेजसको भविष्य अब केवल दुर्घटनाको क्षणमा होइन, भारतले ल्याउने आगामी प्रविधिक छलाङ, सुरक्षा प्रदर्शन, र अन्तर्राष्ट्रिय विश्वास निर्माणमा निर्भर हुनेछ।