ओली–फ्याक्टर: नेपालको निर्णायक मोड

# मुना चन्द

नेकपा एमालेको आसन्न महाधिवेशनले केवल एउटा पार्टीभित्रको नेतृत्व प्रतिस्पर्धा मात्र होइन, नेपालको व्यापक राजनीतिक दिशामाथि समेत प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने संकेत दिएको छ। अध्यक्ष पदका लागि केपी शर्मा ओली र ईश्वर पोखरेलबीच देखिएको प्रतिस्पर्धाले पार्टीभित्रको लोकतान्त्रिक प्रक्रियालाई सक्रिय बनाएको छ, तर यो प्रक्रियाभन्दा बाहिर, नेपाली राजनीतिमा ओलीको भूमिकाबारे फेरि गम्भीर बहस सुरु भएको छ। पछिल्ला वर्षहरूमा देखिएका घटनाक्रमले देखाउँछ कि ओलीलाई केन्द्रबाट हटाउन, वा कमसेकम उनको प्रभावलाई कम गर्न, राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय शक्ति–सन्तुलनभित्र विविध तहका खेलहरू सक्रिय छन् भन्ने अनुभूति एमाले समर्थक मात्र होइन, सामान्य नागरिकका एक हिस्सामा पनि बढ्दै गएको छ।

समर्थकहरूको दृष्टिमा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण बुँदा के हो भने, ओलीको राजनीतिक उपस्थिति देशको शक्ति–सन्तुलनमा एउटा विशेष किसिमको स्थायित्व ल्याउने चरित्र बोकेको देखिन्छ। उनी सन २०१५ पछि बदलिएको नेपालको भू–राजनीतिक वातावरणमा आत्मविश्वासी शैलीका नेता भनेर परिचित छन्। चीन–भारत–अमेरिकी रणनीतिहरूले जकडिएको दक्षिण एशियाली क्षेत्रमा सानो अर्थतन्त्र भएका मुलुकहरू अस्थिर हुँदै जाने डर रहन्छ, र राजनीतिक रूपले कमजोर नेतृत्वका कारण बाह्य प्रभाव झन् तीव्र हुनसक्छ। ओलीका समर्थकहरूले दाबी गर्छन् कि यिनै संवेदनशील क्षणहरूमा ओलीले ‘असर्टिभ’ रूपमा राष्ट्रिय हितको पक्ष लिने शैली देखाएका छन्, चाहे त्यो भारतसँगको कूटनीतिक तनाब होस्, चीनसँगको रणनीतिक नजिकिँदै गएको सम्बन्ध होस् वा पश्चिमाहरूले अघि सारेका कार्यक्रमहरूको सन्तुलित व्यवस्थापन।

यो पनि सत्य हो कि ओली विवादरहित नेता कहिल्यै रहेनन्। उनका निर्णय, भाषणशैली र राजनीतिक हस्तक्षेपहरू सदैव आलोचनाका विषय बने। मिडियाहरूको ठूलो हिस्साले ती विषयहरूलाई प्रायः कठोर ढङ्गले प्रस्तुत गरेको देखिन्छ। तर अन्तर्राष्ट्रिय विश्लेषणको दृष्टिले बुझ्दा—मिडिया फ्रेमिङ हरेक मुलुकमा शक्तिशाली नेताहरूप्रति कठोर हुने नीति देखिन्छ। लोकप्रियतासँगै विवाद बढ्ने स्वाभाविक चक्र नेपालमा पनि लागू हुन्छ। ओलीका बारेमा बनेका कथनहरू, आलोचना वा समर्थन, दुवैलाई अन्ध समर्थन–विरोधको सन्दर्भमा होइन, शक्ति–राजनीतिक प्रतिस्पर्धाका स्वाभाविक परिणामको रूपमा हेर्न सकिन्छ।

समर्थकहरूका तर्कअनुसार, ओलीको महत्व के कारणले अझ बढ्दै गएको छ भने नेपाल अहिले एउटा अत्यन्त जटिल राजनीतिक मोडमा छ—गठबन्धनहरू अस्थायी, विचारधाराहरू कमजोर, दलभित्रको निर्णय प्रक्रिया अव्यवस्थित, र संसदीय स्थायित्व लगातार चुनौतीमा छ। यस्तो अवस्थामा नेतृत्वमा स्पष्ट दिग्दर्शन दिने व्यक्ति आवश्यक हुन्छ, र त्यो भूमिका ओगट्न सक्षम नेताको अभाव कतिपयले भोगिरहेका छन्। ओलीसँग ‘दृढ निर्णय क्षमताको छवि’, ‘राजनीतिक मेसिनरी सञ्चालन गर्ने अनुभव’ र ‘कूटनीतिक कठोरता’ तीनै गुण भएको तर्क उनका समर्थकहरू राख्छन्।

अर्को महत्वपूर्ण तर्क आर्थिक नीतिसँग सम्बन्धित छ। ओली सरकारका समयमा अर्थतन्त्रको ठोस संरचनागत सुधार भएको दाबी बहसको विषय बनेको छ। समर्थकहरूको मान्यताअनुसार, ऊर्जा निर्यातका दीर्घकालीन योजना, रेल तथा अन्तरदेशीय पूर्वाधार परियोजना, तथा पर्यटक पूर्वाधार विस्तारका योजनाहरूले नेपाललाई दीर्घकालीन फाइदा दिने लक्ष्य लिएको थियो। ती योजनाको आधा अधुरो रहनु, फेरि नीति स्थिरता नहुनु र सरकारहरू निरन्तर बदलिनु नै अहिलेको मुख्य कमजोरीका रूपमा प्रस्तुत हुन्छ। समर्थकहरूको दृष्टिमा ओलीको पुनः नेतृत्वले यी योजनाहरूलाई निरन्तरता दिने अवसर प्राप्त हुन्छ।

नेपालको आन्तरिक पार्टी संरचनामा हेर्दा, एमाले आफैं दक्षिण एशियाली क्षेत्रको सबैभन्दा संगठित पार्टीहरूमा गनिन्छ, र भित्री प्रतिस्पर्धा हुँदा पनि पार्टी केन्द्रीयकरणमा टिक्न सक्छ। तर पार्टीको वैचारिक अनुशासन र संगठनात्मक दिशा निर्धारणमा अध्यक्षको भूमिकाले निर्णायक प्रभाव पार्छ। ओलीलाई हटाइ हाल्ने या उनको प्रभाव कमजोर पार्ने प्रयासले पार्टीलाई मात्र होइन, राष्ट्रिय राजनीतिक स्थिरतालाई पनि असर पुर्‍याउन सक्छ भन्ने तर्क पार्टीभित्रका धेरै अनुभवी नेताहरूले अघि सारिरहेका छन्।

अन्तर्राष्ट्रिय विश्लेषकहरूले दक्षिण एशियाको भावी शक्ति–सन्तुलनबारे अध्ययन गर्दा नेपाललाई ‘भन्न सजिलो, तर खेल कठिन’ क्षेत्रको रूपमा व्याख्या गर्छन्। भारत–चीन-अमेरिका प्रतिस्पर्धाको केन्द्र भईसकेको यो क्षेत्रमा, अस्थिर सरकार, कमजोर नेतृत्व वा मनोवैज्ञानिकग रूपमा दबाबमा पर्ने प्रशासनले ठूलो क्षति बेहोर्न सक्छ। ओलीकाे शैली समर्थकहरूले ‘राजनीतिक जोखिम लिन सक्ने’ र ‘आफ्नो भिजनमा अडिग रहने’ प्रकारको नेतृत्व भनेर वर्णन गर्छन्। यस्तो शैली विस्तारमा लोकप्रिय नदेखिन सक्छ, तर भू–राजनीतिक दृष्टिले कतिपय मुलुकमा बलियो नेतृत्वले कठिन परिस्थिति पार गर्न मद्दत गरेको उदाहरणहरू पाइन्छन्।

भित्रको प्रतिस्पर्धामा ईश्वर पोखरेलको उम्मेदवारीलाई पनि धेरैले ‘लोकतान्त्रिक अभ्यासको सकारात्मक संकेत’ मानिरहेका छन्। उनी पार्टीभित्र सम्मानित नेता हुन्। तर राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय शक्ति–सन्तुलन यति जटिल समय भएकोले समर्थकहरूको तर्कमा अनुभव, अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान, कूटनीतिक ‘स्टान्स’ र राष्ट्रिय–स्वाभिमानको विषयमा आफ्नै धारणा बनाउन सक्ने क्षमता त्यति छैन, त्यसैले त्यस्तो क्षमता भएका नेता नेपालका लागि अझै आवश्यक देखिन्छ।

साथै, ओलीप्रति बढ्दै गएको आलोचनालाई समर्थकहरूले ‘व्यक्तिगत–नकारात्मक अभियान’ को रूपमा मात्र होइन, ‘राजनीतिक प्रभाव हटाउने विराट प्रयास’ को रूपमा पनि व्याख्या गर्छन्। राजनीतिक प्रतिस्पर्धा कुनै पनि लोकतन्त्रमा स्वाभाविक हो; तर जब आलोचनाको स्वरूप समानान्तर रूपमा मिडिया, बाह्य विश्लेषक, तथा विरोधी शक्तिहरूबाट एकै स्वरमा उत्रन्छ, शक्ति–संतुलनको राजनीतिक प्रभाव र जनमतमा कब्जा जमाउन कथाहरूको युद्ध सुरु भएको संकेत दिन सक्छ। यस्तो परिस्थितिमा अनुभवी नेतृत्वकै आवश्यकताबारे बहस तीव्र हुनु, राजनीतिक हैसियतभन्दा देशको दीर्घकालीन हितका दृष्टिले पनि महत्वपूर्ण हुन्छ।

अन्ततः, ओलीका समर्थकहरूको मुख्य तर्क एउटै वाक्यमा संक्षेप गर्न सकिन्छ, नेपाल अहिले यस्तो मोडमा छ जहाँ स्थिरता, स्पष्ट निर्णय क्षमता र भू–राजनीतिक बुद्घिमत्तासहित काम गर्न सक्ने नेतृत्व अपरिहार्य छ। उनीहरूले ठान्छन् कि ओलीले यी तीनै पक्षमा प्रभावकारी भूमिका निभाउने क्षमता देखाइसकेका छन्, र त्यसैले एमाले पार्टीको निरन्तरता, आन्तरिक स्थायित्व र राष्ट्रिय हितका लागि ओलीको पुनः अध्यक्षत्व आवश्यक छ।

यसरी हेर्दा, नेकपा एमालेको महाधिवेशन केवल नेतृत्व चयनको प्रक्रिया होइन, नेपालको बहुआयामिक राजनीतिक यात्रा कुन बाटोबाट अघि बढ्छ, त्यसको एउटा नाजुक ‘टर्निङ प्वाइन्ट’ हो। प्रतिस्पर्धा लोकतान्त्रिक हो, विविध दृष्टि स्वाभाविक हो, तर जटिल अन्तर्राष्ट्रिय वातावरण र संवेदनशील राष्ट्रिय संरचनालाई ध्यानमा राखेर नेतृत्व छनोटबारे हुने बहसले यो महाधिवेशनलाई सामान्य आन्तरिक प्रक्रियाभन्दा धेरै माथि उठाइदिएको छ।