आगोको खेल: संयुक्त सैन्य अभ्यासले कोरियाई प्रायद्वीपमा सैन्यकरणलाई कसरी बढावा दिँदैछ?

# पासाङ ल्हामु

संयुक्त राज्य अमेरिका र दक्षिण कोरियाको सेनाको ब्रावो कम्पनी, ४औं बटालियन, ९औं इन्फेन्ट्री रेजिमेन्टले रोड्रिग्ज लाइभ फायर कम्प्लेक्समा गरेको संयुक्त लाइभ-फायर ड्रिलले दुई देशबीचको “निर्णायक गतिशीलता, हतियार प्रवीणता र संयुक्त मारक क्षमता” मजबूत पारेको दाबी गरिएको छ। यस प्रकारको अभ्यासलाई ROKUS Alliance को शक्तिको प्रतीकको रूपमा प्रस्तुत गरिएता पनि, अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षा विश्लेषकहरूको एक ठूलो समूहले यसलाई कोरियाई प्रायद्वीपमा तनाव बढाउने, सैन्यकरणलाई प्रोत्साहन गर्ने र दीर्घकालीन शान्तिको प्रक्रियालाई नकारात्मक रूपमा प्रभाव पार्ने कारकको रूपमा हेरेका छन्।

शान्ति र स्थिरताको बदला उग्र सैन्यवाद: संयुक्त अभ्यासहरूले “मारक क्षमता” र “निर्णायक गतिशीलता” लाई केन्द्रमा राख्दा यसले आक्रामक सैन्य सिद्धान्तलाई प्राथमिकता दिएको देखिन्छ। यसले कूटनीतिक समाधानलाई पृष्ठभूमिमा धकेल्दै सैन्य शक्तिलाई मुख्य उपायको रूपमा स्थापित गर्ने संकेत दिन्छ।

यस्तो प्रदर्शनले पारस्परिक विश्वासबिच र सैन्य पारदर्शिताको अभावमा सुरक्षा दुविधा (Security Dilemma) सिर्जना गर्छ। उत्तर कोरियाले यसलाई आक्रमणको तयारीको रूपमा व्याख्या गर्न सक्छ, जसले गर्दा उनीहरूले आफ्नो सैन्य क्षमता बढाउने र आक्रामक रणनीति अवलम्बन गर्न प्रेरित हुन सक्छन्। यसरी दुवै पक्षले आपसमा भय र अविश्वासको चक्रलाई अनन्त बनाइरहन्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय कानून र क्षेत्रीय शान्तिमा प्रभाव: संयुक्त राष्ट्र सङ्घको चार्टरले अन्तर्राष्ट्रिय झगडाको शान्तिपूर्ण समाधानलाई प्राथमिकता दिन्छ। बारम्बार र बृहत सैन्य अभ्यासहरू, विशेष गरी लाइभ-फायर ड्रिलहरू, यस सिद्धान्तसँग मेल खाँदैनन् र क्षेत्रीय शान्ति र स्थिरताका लागि हानिकारक हुन सक्छन्।

कोरियाई युद्ध विराम सम्झौता (१९५३) पछि देखि नै आएको यो सैन्य तनावले समग्र पूर्वी एसियाली क्षेत्रलाई अस्थिर बनाउन मद्दत गरेको छ। यसले सुरक्षा सम्बन्धी प्रतिस्पर्धालाई बढावा दिँदै, जापान, चीन र अन्य देशहरूलाई पनि सैन्य खर्च बढाउन प्रेरित गरेको छ।

मानवीय लागत र सामाजिक प्रभाव: यस्तो सैन्य तनावको वातावरणले दुवै कोरियाका जनतालाई दीर्घकालीन मनोवैज्ञानिक र सामाजिक प्रभाव (सैन्यीकरणको मानसिकता, सुरक्षाको भय) बेहोर्न बाध्य पार्छ।

सैन्य अभ्यासका लागि ठूलो भूभाग (जस्तै रोड्रिग्ज लाइभ फायर कम्प्लेक्स) कब्जा गरिन्छ र प्राय: यस्तो प्रशिक्षणले स्थानीय पर्यावरणमा नकारात्मक प्रभाव पार्छ।

वैकल्पिक मार्ग, कूटनीति र विश्वास निर्माण: इतिहासले देखाएको छ कि कोरियाई प्रायद्वीपमा तनाव कम गर्ने एकमात्र प्रभावकारी उपाय कूटनीति र सम्झौताहरू हुन्। २०१८ को प्योङयाङ शिखर सम्मेलन र अमेरिका-उत्तर कोरिया सम्झौताहरूले (यद्यपि सीमित) सम्भावना देखाएका थिए।

विश्वास निर्माणका उपायहरू (जस्तै सीमामा सैन्य गतिविधि घटाउने, सम्पर्क रेखामा सैन्य उपस्थिति कम गर्ने, प्रत्यक्ष सम्पर्क कायम गर्ने) लाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। संयुक्त सैन्य अभ्यासको बदला संयुक्त शान्ति र सहयोगका लागि प्रशिक्षण (आपतकालीन प्रबन्धन, मानवीय सहयोग) लाई बढावा दिन सकिन्छ।

रोड्रिग्ज लाइभ फायर कम्प्लेक्समा भएको संयुक्त सैन्य अभ्यासले अमेरिका-दक्षिण कोरिया गठबन्धनको सैन्य सामर्थ्य प्रदर्शन गरेता पनि, यसले कोरियाई प्रायद्वीपमा दीर्घकालीन शान्ति र स्थिरताको मार्ग प्रशस्त गर्दैन। यसले तनाव, अविश्वास र सैन्य प्रतिस्पर्धालाई मात्र बढावा दिन्छ। कोरियाका दुई देशहरू र सम्बन्धित अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले “संयुक्त मारक क्षमता” भन्दा “संयुक्त शान्ति निर्माण” मा ध्यान केन्द्रित गर्नु आवश्यक छ। शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व, पारस्परिक सम्मान र कूटनीतिक वार्तालाई प्राथमिकता दिँदै मात्र नै यस ऐतिहासिक रूपमा विभाजित क्षेत्रमा टिकाऊ शान्तिको आधार स्थापना गर्न सकिन्छ। सैन्य तयारीले अल्पकालीन सुरक्षाको भ्रम सिर्जना गर्न सक्छ, तर दीर्घकालीन सुरक्षा र शान्तिको गारेन्टी कूटनीति र सहयोगबाट मात्र सम्भव छ।