नेपालमा अमेरिकी दूतावासको सक्रियता विकास सहयोग वा प्रभाव क्षेत्र?

# पासाङ ल्हामु

नेपालमा अमेरिकी दूतावासले सञ्चालन गर्दै आएको नवप्रवर्तन, व्यापार र क्षमता विकासका कार्यक्रमहरू अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीतिक मान्यता अनुरूप छन्। तथापि, यी गतिविधिहरूको पृष्ठभूमिमा स्पष्ट रूपमा परिभाषित अमेरिकी रणनीतिक र भू-राजनैतिक हित रहेको छ। ७५ वर्षदेखिको सहयोगमा आधारित यो सम्बन्धलाई हालको सक्रियताले पारम्परिक सहयोगभन्दा बढी जटिल र आधुनिक आर्थिक-रणनीतिक साझेदारीको रूपमा परिभाषित गर्दैछ।

नेपाल-अमेरिका सम्बन्धको आधार १९४७ मा राखिएको थियो र सुरुदेखि नै अमेरिका नेपालको प्रमुख विकास साझेदार रहेको छ। ऐतिहासिक सहयोगका प्रमुख क्षेत्रहरूमा विकास सहकार्य (सन १९५१ देखि), आपतकालीन राहत, मिलेनियम च्यालेन्ज कम्प्याक्ट (MCC) जस्ता ठूला आर्थिक सहयोग, र मानवीय आदानप्रदान पर्दछन्। उदाहरणका लागि, यातायात, स्वास्थ्य, कृषि, शिक्षा लगायत क्षेत्रमा २०२२ मा ६५.९ करोड अमेरिकी डलरको USAID सहयोग प्राप्त भएको थियो। २०१५ को भूकम्पपछि १९ करोड डलर भन्दा बढी र कोविड-१९ महामारीमा १२.२ करोड डलरको आपतकालीन राहत पुगेको थियो। यसबाहेक, ५० करोड अमेरिकी डलरको मिलेनियम च्यालेन्ज कम्प्याक्ट (MCC) र ४ लाखभन्दा बढी नेपालीको अमेरिकामा बसोबासले गर्दा मानवीय आदान प्रदानको पनि ठूलो इतिहास रहेको छ।

अमेरिकी दूतावासको गतिविधि अन्तर्राष्ट्रिय कानुन अनुसार वैध छ, तर यसमा “नरम शक्ति” र आर्थिक कूटनीतिको प्रयोग स्पष्ट देखिन्छ। वियना कन्भेन्सन (१९६१) अनुसार दूतावासको कार्य आर्थिक, सांस्कृतिक र वैज्ञानिक सम्बन्ध स्थापना गर्ने हो। हाल विश्वमा दूतावासहरूले स्टार्टअप, नवप्रवर्तन र निजी क्षेत्रलाई जोड्ने गरी आफ्नो भूमिका विस्तार गरेका छन्, जुन आधुनिक कूटनीतिक अभ्यास हो। नेपाल सरकारले यस्ता कार्यक्रमहरूलाई आधिकारिक रूपमा सहकार्यको रूपमा स्वीकार गरेको छ, जसको प्रमाण २०२४ सेप्टेम्बरमा दुवै देशबीच द्विपक्षीय परामर्श तन्त्र (BCM) स्थापनाको सहमति हो।

अमेरिकी सक्रियतालाई विभिन्न दृष्टिकोणबाट विश्लेषण गर्न सकिन्छ। सकारात्मक दृष्टिकोणका समर्थकहरूको विचारमा यसले ज्ञान र पूँजीको साझेदारी गर्दै नेपाली उद्यमीहरूलाई विश्वस्तरीय ज्ञान, प्रविधि र बजार पहुँच प्रदान गर्छ। यसले आर्थिक सशक्तिकरणमा योगदान दिंदै व्यापार विस्तार, रोजगारी सिर्जना र प्रविधि क्षेत्रलाई सहयोग पुर्याउँछ। साथै, यसले द्विपक्षीय सम्बन्ध मजबुत बनाउँछ, जसको उदाहरण २०२२/२३ मा नेपालले अमेरिकासँगको व्यापारमा १४.६५ करोड नेपाली रुपैयाँको अधिशेष हासिल गरेको तथ्य हो।

आलोचनात्मक दृष्टिकोण राख्नेहरूको मतमा यो सक्रियता रणनीतिक प्रतिस्पर्धाको संदर्भमा हेर्नुपर्छ, किनभने नेपाल चीन र भारतबीचको रणनीतिक स्थानमा रहेको छ। उनीहरूको विश्लेषणमा यी कार्यक्रमहरू “नरम शक्ति” को साधनको रूपमा दीर्घकालीन प्रभाव, मूल्य र नीति प्रवाह निर्माण गर्ने प्रयास हुन्। साथै, ठूला आर्थिक र तात्विक सहयोगले नेपालको निर्णय प्रक्रियामा असर पार्न सक्ने सम्भावनाको चिन्ता पनि व्यक्त गर्दछन्।

यसैबीचमा, नेपालले आफ्नो सक्रिय भूमिका निर्वाह गर्न पारदर्शी व्यवस्था कायम गर्नु आवश्यक छ, जसमा सहयोगका सर्त, लक्ष्य र बजेट स्पष्ट हुनुपर्छ। नेपालको राष्ट्रिय हितको प्राथमिकता अनुसार कार्यक्रमहरू नेपालको विकास रणनीति संग मेल खाएका हुनुपर्छ। साथै, विविध अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारसँग सन्तुलित सम्बन्ध कायम गर्ने चुनौतीलाई पनि सामना गर्नुपर्छ।

अमेरिकी दूतावासको सक्रियता पारम्परिक कूटनीतिक मान्यता भित्रै पर्छ। यसले नेपाललाई आधुनिक प्रविधि, ज्ञान र बजारसँग जोड्न मद्दत गर्दैछ। तर यो सम्बन्ध एकपक्षीय होइन, सहकार्यमा आधारित हुनुपर्छ। नेपालको लागि महत्त्वपूर्ण के हो भने स्पष्ट रणनीति, पारदर्शिता र दीर्घकालीन राष्ट्रिय हितको दृष्टिकोणबाट यस्ता पहलहरूलाई संचालन गर्ने क्षमता विकास गर्नु हो।

सन्दर्भ:

· नेपाल अमेरिका सम्बन्धको विस्तृत विवरण (नेपाल दूतावास, वाशिंगटन डीसी)
· दुवै देशको दूतावासको आधिकारिक विवरण