चुट्किला, हास्य र सत्ताको जटिल समीकरण: नेपाली राजनीतिक संस्कृतिको एक द्वन्द्व

# लक्की चन्द

“गणतन्त्रकालका प्रधानमन्त्रीहरु कोही चुट्किला सुनाएर, कोही उर्दूका सायरी सुनाएर त कोही घुर्की लाएर, बम्केर, कुर्लेर हँसाउन खोज्छन्।” यो टिप्पणी केवल नेताहरूको व्यक्तिगत व्यक्तित्वको विश्लेषण होइन, बरु नेपाली राजनीतिक संस्कृतिको एक गहिरो चित्रण हो। जबकि पूर्वी टिमोरका ७९ वर्षीय प्रधानमन्त्री सनाना गुस्माओको “रसिला र झिल्के” शैलीको चर्चा गरिन्छ, यहाँ नेपालको राजनीतिक मञ्चमा हास्य र हल्का व्यवहारलाई सत्ताको एक साधन, एक “इमेज म्यानेजमेण्ट” को औजारको रूपमा प्रयोग गरिएको देखिन्छ। यसको विश्लेषण गर्दा, नेतृत्वको शैली र जनताको अपेक्षाबीचको खाडल, र यसले पैदा गरेको विश्वासको संकट स्पष्ट हुन्छ।

नेपालको वर्तमान राजनीतिक परिदृश्य चुनौतीहरूले भरिपूर्ण छ। देश अनिश्चितता र आर्थिक संकटबीच छ। अर्थशास्त्रीहरूको अनुमान छ कि आन्दोलन र अस्थिरताको कारण यस वित्तीय वर्षको वृद्धिदर एक प्रतिशतभन्दा तल झर्न सक्छ, र नोक्सान तीन लाख करोड रुपैयाँ पुगेको छ। सुरक्षा चुनौतीहरू यस्ता छन् कि प्रस्तावित मार्च २०२६ को चुनावको लागि नेपाली सेनालाई तीन महिना अगाडि नै तैनाथ गर्ने योजना बनाइएको छ।

यस्तो गम्भीर सन्दर्भमा, जनता नेतृत्वबाट गम्भीर चर्चा, ठोस योजना, र स्पष्ट समाधानको आशा गर्छ। तर यदि नेतृत्वको प्रतिक्रिया चुट्किला, उर्दू सायरी वा शारीरिक हाव-भावमा सीमित रहन्छ भने, त्यसले एक गहिरो अन्तर्विरोध पैदा गर्छ। जनताको अपेक्षा र नेताको प्रस्तुति बीचको यो फराकिलो खाडलले विश्वासको संकटलाई झन् बढाउँछ। यो भ्रम पैदा हुन्छ कि नेतृत्वले देशको वास्तविक समस्याको गम्भीरतालाई बुझेका छन् कि छैनन्। अन्तरिम प्रधानमन्त्री सुशीला कार्कीले राजनीतिक दलहरू, चुनाव आयोग र जेन-जी प्रतिनिधिहरूसँग बैठक बोलाएर चुनावी तयारीमा लागेको देखिन्छ , जसले गम्भीरताको एउटा संकेत दिएको छ। तर समग्र राजनीतिक संस्कृतिको यो प्रवृत्ति सुधार नभएसम्म त्यस्ता प्रयासहरू सिमित नै रहनेछन्।

यहाँ नेताहरूले प्रयोग गर्ने विभिन्न शैलीहरूलाई केन्द्रबिन्दुमा राखेर हेर्नुपर्छ: वाचिक चातुर्य (चुट्किला/उर्दू सायरी): यसले नेता सुशिक्षित, सांस्कृतिक रूपमा धनी र जनसँग छिटो सम्बन्ध जोड्न सक्ने छवि निर्माण गर्न मद्दत गर्छ। तर, यो प्रायः खाली बोलाइ, शारहीन वाक्चातुर्यको रूपमा हेरिन्छ, विशेष गरी जब कुनै ठोस कार्ययोजना वा नीतिगत सफलताले यसलाई समर्थन गर्दैन।
शारीरिक अभिव्यक्ति (घुर्की लाएर, बम्केर): यो शैली नेता “जनताकै छोराछाेरी” हुन्, आडम्बरविहीन र भावनासँग जोडिएका छन् भन्ने छवि दिन्छ। तर, यसलाई गम्भीरता, गरिमा र व्यवसायिकताको अभावको संकेत पनि मानिनसक्छ। यो केही मतदाताको लागि आकर्षक हुन सक्छ तर अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा देशको छवि घटाउन सक्छ।

नेपाली नेतृत्वको यो शैली र पूर्वी टिमोरका सनाना गुस्माओबीचको तुलनामा के फरक छ? गुस्माओ एक स्वतन्त्रता सेनानी हुनुहुन्छ, जसको जीवन र संघर्षको कथा नै उहाँको आकर्षणको केन्द्र हो। उहाँको “रसिलाेपन” उनको व्यक्तित्वको प्रामाणिक उपज हो, जुन ऐतिहासिक विश्वसनीयतामा आधारित छ। नेपालमा भने हास्य वा हल्का व्यवहार प्रायः विवाद, असफलता वा कमजोरीलाई छोप्ने र जनताको ध्यान बाटोमा लगाउने रणनीतिक औजारको रूपमा देखापर्छ। यसले नेतृत्व र जनताबीचको सम्बन्धलाई सतही बनाउँछ, जहाँ सत्ता र पात्रता भन्दा पनि मनोरञ्जन र भावनात्मक अपीलले ठूलो भूमिका खेल्छ।

नेपालको गणतन्त्रकालीन राजनीति अझै पनि स्थिर स्वरूप पाएको छैन। यो संक्रमणकालीन अवस्था हो, जहाँ पुरानो पञ्चायती अधिनायकवादी संस्कृति र नयाँ लोकतान्त्रिक अपेक्षाबीच टाँसिएको छ। यस अवस्थामा, हास्य र हल्का व्यवहार एउटा “सुरक्षा कवच” को रूपमा काम गर्छ। यसले नेतालाई कठोर जवाफदेहीताबाट बचाउँछ, गम्भीर विषयलाई हल्का बनाउँछ, र विपक्षी आलोचनालाई “अति गम्भीर” भएको भनेर खारेज गर्न सहज बनाउँछ।

तर, यो दीर्घकालीन रूपमा टिकाऊ रणनीति होइन। एउटा युवा, सजग र समस्याग्रस्त जनसंख्याले चाहन्छ कि नेतृत्वले देशलाई आर्थिक संकट , बढ्दो वृद्धजनको स्वास्थ्य चुनौती , र संस्थागत सुधारजस्ता गम्भीर मुद्दाहरूमा ध्यान देओस्। हास्य र चातुर्यको आवरणले समय किनमेल गर्न सक्छ, तर सुशासन, आर्थिक प्रगति र सामाजिक न्यायको माग भने चुट्किला सुनेर सान्त्वना पाउँदैन।

नेपाली राजनीतिलाई अब “हँसाउने” भन्दा “विश्वास जित्ने” कला भएकोको नेतृत्वको आवश्यकता छ। त्यसको लागि आफ्नो शैली भन्दा पनि, आफ्नो कार्य र कृतित्वमा ध्यान केन्द्रित गर्नुपर्छ। जस्तो कि अर्थतन्त्र र वृद्धजन स्वास्थ्यका विषयहरूले देखाएजस्तै, देशको समस्या गम्भीर र जटिल छन्। यिनलाई हल्का ठट्टामा उडाउन सकिँदैन। जनताले हाँसोको लागि कमेडियन खोज्दैनन्, उनीहरूले समाधानको लागि योग्य नेतृत्व खोजिरहेका छन्। अब समय आइसकेको छ कि सत्ताको मञ्चबाट चुट्किलाको सट्टा, सार्थक संवादको स्वर सुनिने गरोस्।