भारतीय खगोलविदको ऐतिहासिक खोज

भारतीय खगोलविद्हरूले जेम्स वेब अन्तरिक्ष दूरबीन (JWST) को सहयोगमा करिब १२ अर्ब वर्ष पुरानो एउटा सुव्यवस्थित सर्पिल आकाशगंगा ‘अलकनन्दा’को खोज गरेका छन्। यसले प्रारम्भिक ब्रह्माण्डमा धेरै मात्रामा अव्यवस्थित र ठाेक्किइरहेका आकाशगंगाहरू हुने गर्छन् भन्ने विद्यमान वैज्ञानिक मान्यतालाई गम्भीर चुनौती दिएको छ।

अलकनन्दा ‘ग्रान्ड-डिजाइन स्पाइरल’ प्रकारको आकाशगंगा हो, जसको स्पष्ट सर्पिल भुजाहरू र हाम्रो आकाशगंगा ‘मिल्की वे’ जस्तै संरचना छ। यो ब्रह्माण्डको आयु मात्र १.५ अर्ब वर्ष भएको बेला (हालको आयुको १०% भन्दा कम समयमा) अस्तित्वमा आएको थियो। यो खोज महत्वपूर्ण छ किनभने यसले देखाउँछ कि आकाशगंगाहरू विचार गरिएको भन्दा धेरै छिटो, अर्थात् ब्रह्माण्डको शैशवकालमै विकसित र सुव्यवस्थित संरचनामा विकसित भएका थिए। यसले आकाशगंगाको उत्पत्ति र विकास सम्बन्धी हाम्रो सैद्धान्तिक मोडलहरू पुनर्विचार गर्न बाध्य बनाउँछ। यो खोज जेम्स वेब दूरबीनले गरेको गहिरो अवलोकन र ‘गुरुत्वाकर्षण लेन्सिङ’ प्रविधिको सहाराले सम्भव भएको हो। लेन्सिङ प्रभावले टाढाको अत्यन्त धूमिल वस्तु ‘अलकनन्दा’ को प्रकाशलाई बढाएर स्पष्ट रूपमा हेर्न मद्दत गर्यो।

नेशनल सेन्टर फर रेडियो एस्ट्रोफिजिक्स (NCRA-TIFR), पुणेका वैज्ञानिक राशि जैन र योगेश वडादेकर यस अनुसन्धान टोलीको प्रमुख थिए। यस खोजबाट उत्पन्न नयाँ प्रश्नहरूको उत्तर खोज्न अब वैज्ञानिकहरूले ‘अलकनन्दा’ जस्ता अरु प्रारम्भिक आकाशगंगाहरूको खोजी गर्नेछन् र तिनको आन्तरिक संरचना र रचना बारे थप अध्ययन गर्नेछन्। यो खोज ब्रह्माण्ड विज्ञानको क्षेत्रमा एउटा ऐतिहासिक मोडको रूपमा चिनिँदै हाम्रो ब्रह्माण्ड सम्बन्धी ज्ञानको सीमालाई अगाडि बढाएको छ।