वगराममा भारतीय झण्डा र अमेरिकाको चेतावनी !

# मुना चन्द

अफगानिस्तानको वगराम एयर बेस अघिल्लो दशकसम्म अमेरिकन सैन्य शक्ति र उपस्थितिको सबैभन्दा ठूूलो प्रतीक, भारतले आफ्नो झण्डा गाडेपछि फेरि एकपटक भू–राजनीतिक भूकम्पको केन्द्र बनेको छ। भारतको यो कदम सार्वजनिक हुनासाथ अमेरिकाले “गम्भीर परिणाम” हुने चेतावनी दिएको समाचार बाहिरियो, र त्यसैकाे सेरोफेराेमा दक्षिण एसिया, मध्य एसिया र इन्डो–प्यासिफिकको सम्पूर्ण शक्ति–सन्तुलन एकाएक पुनःव्यवस्थित भइरहेको अनुभूति भयो। वगरामको विवाद कुनै साधारण सैन्य कदम होइन; यो बदलिँदै गरेको विश्वव्यवस्थामा कसको प्रभाव कहाँ कति छ भन्ने कठोर प्रश्नको प्रत्यक्ष परीक्षण हो।

भारतले वगराममा उपस्थिति जनाउनु मूलतः उसको दीर्घकालीन अफगान–रणनीतिक चिन्तासँग जोडिन्छ। जहाँ उसले वर्षौँदेखि लागू गरेको सॉफ्ट पावर, विकास सहयोग र कूटनीतिक सम्पर्कलाई अब सीमित सैन्य वा सुरक्षा–संयोजन क्षमतासम्म विस्तार गर्ने संकेत गरेको छ। यसबाट भारतले पाकिस्तानको अफगान उपस्थितीलाई प्रतिरोध गर्ने, चीनको बेल्ट एन्ड रोड विस्तारलाई रोक्ने, र आफ्नो उत्तर–पश्चिम रणनीतिक दायरालाई सुरक्षित गर्ने सोच देखिन्छ। भारतका विश्लेषकहरू यो कदमलाई ‘पूर्ण सैन्य दखल’ नभई ‘रणनीतिक उपस्थिति’ भन्छन्, तर सन्देश भने ठूूलै छ, अफगानिस्तानमा अब भारत चुपचाप दर्शक मात्र रहनेवाला छैन।

यहीबेला अमेरिकाको असहजता अस्वाभाविक होइन। वगराम भन्ने ठाउँ अमेरिकाको अफगान युद्ध इतिहासकै केंद्रविन्दु थियो, र उनीहरूले अरबौँ डलर खर्चेर बनाएको आधार आज भारतजस्तो स्वतन्त्र रणनीति अपनाउन थालेको मुलुकले सक्रिय पार्नु अमेरिकाका लागि आफ्नो प्रभावक्षेत्रमा नयाँ प्रतिस्पर्धी देखिनेजस्तै हो। वाशिङ्टनको चिन्ता तीन तहमा प्रत्यक्ष देखिन्छ, अफगानिस्तानबाट हात छुटेको प्रभाव फेरि कसैले नछिनोस भन्ने डर, भारतले बिना समन्वय क्षेत्रीय सैन्य कदम चाल्न थालेको आशंका, र चीन–रूससँग बढ्दो प्रतिस्पर्धाका बीच भारत पनि ‘पूर्णतया स्वतन्त्र ध्रुव’ बन्दै जाँदैछ कि भन्ने गम्भीर प्रश्न।

यसै प्रसङ्गमा चीनले स्थिति ध्यानपूर्वक हेरिरहेको छ। वगराममा भारतको झण्डा उभिएपछि चीनलाई दुबै अवसर र जोखिम देखिएको छ। अवसर यस अर्थमा कि भारत–अमेरिका सम्बन्धमा खटपट बढे चीनले अफगानिस्तानमा आफ्नो आर्थिक–रणनीतिक विस्तार झनै सहज पार्न सक्छ; जोखिम यसमा कि वगराम भारतको स्थिर उपस्थिति बन्यो भने चीनको पश्चिमी सीमा र CPEC परियोजनाहरूलाई नयाँ दबाब पर्न सक्छ। तालिबानसँग चीनको निकट सम्बन्ध अब भारतको कदमसँग सन्तुलन मिलाउन अझ तीब्र हुने सम्भावना बढेको छ।

पाकिस्तानका लागि भने यो विकास सीधा सुरक्षा संकट नै हो। अफगान–पाक सीमा वर्षौँदेखिको संवेदनशील क्षेत्र हो, जहाँ पाकिस्तानले ‘रणनीतिक गहिराइ’ (Strategic Depth) को सिद्धान्त अपनाउँदै आएको छ। वगराममा भारत उपस्थित भएपछि पाकिस्तानको सैन्य–नीति, अफगानिस्तानमा उसको प्रभाव र तालिबानसँगको नाजुक सम्बन्ध सबैमा नयाँ तनाव चुलिँदै जान्छ। पाकिस्तान अहिले नै राजनीतिक–आर्थिक अस्थिरतामा हो, र यस्तो बेला भारतको अफगान सक्रियता त्यसलाई थप असहज बनाउनेछ।

तालिबान भने यो घटनालाई अवसर र जोखिम दुवैको मिश्रणका रूपमा हेर्छ। चीन, पाकिस्तान, रूस, ईरानसँगको आफ्नो सम्बन्धभन्दा भिन्न, भारतसँग सम्बन्ध राखे अफगानिस्तानले आर्थिक स्रोत र कूटनीतिक वैधता दुबै पाउन सक्छ; नहेरे भारत–अमेरिका–चीनबीच खतरनाक शक्ति–प्रतिस्पर्धाको मैदान बन्न सक्छ। त्यसैले तालिबानको प्रतिक्रिया अत्यन्त मापन गरिएको छ, तर बहुउद्देश्यीय हुने संकेत देखिन्छ।

समग्र हिसाबले वगराममा भारतीय झण्डा गाडिएको दृश्य केवल एउटा कूटनीतिक सन्देश होइन, यो दक्षिण एसियाली भू–राजनीति एक नयाँ, तरल र धेरै–ध्रुवीय चरणतिर प्रवेश गरिरहेको प्रमाण हो। अमेरिकाको चेतावनीले यसको संवेदनशीलता खुलाएको छ; भारतले देखाएको आत्मविश्वासले उसको वैश्विक महत्वाकांक्षा झनै प्रष्ट बनाएको छ; चीन र पाकिस्तानको प्रतिक्रियाले क्षेत्रीय शक्ति–सन्तुलन कसरी बदलिँदैछ भन्ने संकेत दिएको छ। अफगानिस्तान पुनः महाशक्ति प्रतिस्पर्धाको केन्द्र बन्दै गएको छ, र यही प्रतिस्पर्धामा भारतले उठाएका प्रत्येक कदमले निकट भविष्यलाई अझ जटिल, तर निर्णायक बनाउँदै लैजानेछ।

सारमा, वगराम आज केवल एक सैन्य बेस होइन, विश्व–राजनीतिक नक्सामा नयाँ रेखा कोरिँदै गरेको स्थान बनेको छ। भारतले यो रेखालाई कसरी अघि बढाउँछ, अमेरिकाले कस्तो प्रतिक्रिया दिन्छ, र चीन, पाकिस्तान, तालिबान त्रिकोणले कस्तो व्यवहार गर्छ? यही कुरा दक्षिण एसियाको सुरक्षा, शक्ति र भविष्य कता मोडिन्छ भन्ने निर्णायक आधार बन्नेछ।