बङ्गलादेशी अस्मिता र इतिहासलाई ‘विजय’को मुठ्ठीमा राख्ने प्रयासको अवसान

# संकेत किराँती

कुनै पनि राष्ट्रको जीवनमा त्यस्ता निर्णायक क्षणहरू हुन्छन् जुन उसको अस्मिता, इतिहास र भविष्यको नक्शा एकैचोटि परिभाषित गर्छन्। बङ्गलादेशको लागि सो १९७१ को मुक्ति संग्राम र त्यसको परिणति स्वरूप १६ डिसेम्बरको विजय दिवस नै त्यस्तो अमर घटना हो। यो दिवस केवल सैन्य सफलताको चिन्ह मात्र होइन, तर एउटा भाषा, संस्कृति र अस्तित्वको लागि लडेको जनताको अदम्य इच्छाशक्ति, अप्रतिम बलिदान र अटल संकल्पको विजयोत्सव हो। यस ऐतिहासिक सत्यलाई, यसको मर्मलाई, र यसका नायकहरूलाई कसैले पनि सानो पार्न, हाेच्याउन वा आफ्नो ‘विजय’को परिधिमा बाँध्न खोज्नु भनेको एउटा राष्ट्रको हृदयस्थलमा प्रहार गर्नु हो। यही कारणले हाल बङ्गलादेशमा देखिएको रोष केवल एउटा राजनेताको वक्तव्यविरुद्धको प्रतिक्रिया होइन, तर एउटा स्वतन्त्र जातिको स्वाभिमानले गरेको सहज, तीव्र र न्यायोचित प्रतिकार हो। यसले सबैलाई एउटा स्पष्ट सन्देश दिँदछ: इतिहासलाई विकृत गर्ने वा गरिमामा हात हाल्ने प्रयासले उल्टो प्रतिघात मात्र जन्माउँछ।

बङ्गलादेशको मुक्ति युद्धको इतिहास अत्यन्त जटिल, रक्तरंजित र गौरवशाली छ। यो एउटा सुनियोजित जन-संहार, लाखौंको शरणार्थी प्रवाह, र अन्ततः सशस्त्र प्रतिरोधमा परिणत भएको जनआन्दोलनको कथा हो। यसमा भारतको भूमिका महत्वपूर्ण, निर्णायक र मित्रतापूर्ण थियो। शरणार्थीहरूलाई शरण, मुक्ति योद्धाहरूलाई प्रशिक्षण र शस्त्र, र अन्तिम चरणमा संयुक्त सैन्य कारबाहीले युद्धको अवधि घटाउन मद्धत गर्यो। तर यो सबै बाह्य सहयोग तब निरर्थक हुने थियो, बङ्गलादेशी जनताले आफ्नो घरघरमा, आफ्नो माटोमा स्वतन्त्रताको लागि रगत नबगाएकाे भए। मुक्ति सेनाका योद्धाहरू, छात्र, किसान, बुद्धिजीवी, सामान्य नागरिक, सबैले मिलेर त्यो जनयुद्ध लडेका थिए। यसैकारण, युद्धका प्रत्यक्षदर्शी र सेनापति लेफ्टिनेन्ट जर्नेल जगजीत सिंह अरोडाले १९९८ मा स्पष्ट शब्दमा स्वीकारेजस्तै, भारतीय सेनाको सहयोग बिना पनि विजय अवश्यम्भावी थियो, मात्र समय बढी लाग्न सक्थ्यो। यो कथन एउटा सैन्य नेताको नम्रता होइन, तर एउटा कडा ऐतिहासिक सत्य हो। यसलाई उपेक्षा गर्नु भनेको बङ्गलादेशी जनताको त्यो संघर्षको मूल भावनालाई, उसको ‘राजनैतिक’ प्रकृतिलाई नबुझ्नु हो।

यहाँ एउटा गहिरो मनोवैज्ञानिक र राजनयिक चूक देखिन्छ। जब कुनै शक्तिशाली छिमेकीले सानो राष्ट्रको स्वतन्त्रताको निर्णायक क्षणलाई आफ्नो ‘उपहार’ वा ‘विजय’को रूपमा प्रस्तुत गर्न खोज्छ, तब त्यसले उक्त राष्ट्रको स्वायत्तता, गौरव र आत्मनिर्भरतामाथि प्रश्नचिन्ह लगाउँछ। बङ्गलादेशको विजय दिवसलाई ‘भारतको विजय दिवस’ भन्नु एउटा सांस्कृतिक र राजनैतिक ‘अधिग्रहण’ (अनाप्रोप्रिएसन) को प्रयास जस्तो महसुस हुन्छ। यसले बङ्गलादेशलाई एउटा ‘कृपापात्र’ वा ‘उपकारको पात्र’ बनाउने प्रयास गर्छ, जबकि वास्तविकता यो हो कि १९७१ एउटा साझा मानवतावादी संकटमा दुई राष्ट्रको साझा प्रयास थियो, जसमा एक पक्षले (भारतले) अर्को पक्षको (बङ्गलादेशको) नेतृत्वमा चलेको संघर्षमा सहयोग गर्यो। यो भेद बुझ्नु नै सम्मानपूर्ण सम्बन्धको आधार हो।

बङ्गलादेशले आफ्नो राष्ट्रिय अस्मिता अत्यन्त कठिनाईको बाटो पार गरेर निर्माण गरेको छ। पाकिस्तानबाटको स्वतन्त्रता केवल भू-राजनैतिक विभाजन मात्र होइन, तर सांस्कृतिक र बौद्धिक मुक्ति पनि थियो। यसैले यस देशको जनतामा आफ्नो इतिहासप्रतिको गहिरो संवेदनशीलता र रक्षात्मक मनोवृत्ति छ। उनीहरूको लागि, मुक्ति युद्धका नायकहरू जस्तै बङ्गबन्धु शेख मुजिबुर रहमान, र उनको नेतृत्व नै सर्वोपरि छ। कुनै पनि वक्तव्यले, चाहे त्यो कतैबाट पनि आए पनि, यस ऐतिहासिक सत्यलाई अस्पष्ट पार्न खोज्दा ठूलो प्रतिक्रिया आउनु स्वाभाविक छ। बङ्गलादेशमा प्रधानमन्त्री मोदीको तस्बिरमा भएको विरोध केवल ‘जुत्ताको माला’सम्म सीमित घटना होइन; यो एउटा प्रतीकात्मक कारबाही हो। जुत्ता दक्षिण एसियाली संस्कृतिमा अत्यन्त अपमानजनक प्रतीक हो। यसले भारतीय नेतृत्वप्रतिको रोष मात्र देखाउँदैन, तर यसले यो पनि संकेत गर्दछ कि बङ्गलादेशी जनता आफूलाई अपमानित महसुस गरेका छन्। उनको राष्ट्रिय गौरवलाई चोट पुगेको छ। यो भावनात्मक प्रतिक्रियालाई केवल ‘राजनैतिक षडयन्त्र’ भनेर खारेज गर्न सकिंदैन।

यस घटनाले दक्षिण एसियाको राजनैतिक गतिशीलतामा एउटा महत्वपूर्ण परिवर्तनको सूचना दिँदछ। बङ्गलादेश अब ‘७१ को एउटा गरीब, ध्वस्त, सहायतामा निर्भर देश’ होइन। यो एउटा आर्थिक रूपमा दृढ, राजनैतिक रूपमा सचेत र कूटनीतिक रूपमा सक्रिय राष्ट्र हो। यसले आफ्नो विदेश नीति आफ्नो राष्ट्रिय हितमा निर्धारण गर्छ र आफ्नो मित्र र शत्रु पनि आफै छनोट गर्छ। यस्तो एउटा राष्ट्रसँगको सम्बन्धमा ‘पितृसत्तात्मक’ वा ‘उपकारी’ दृष्टिकोण अब काम गर्दैन। अबको आधार पारस्परिक सम्मान, समानता र आर्थिक अन्तरनिर्भरता हुनुपर्छ। ‘छिमेकी प्रथम’ नीति सफल हुन यही आधारमा सक्छ, कसैलाई सानो ठानेर वा उसको इतिहासलाई आफ्नो दृष्टिले हेरेर हैन।

भारतको लागि यो एउटा गम्भीर पाठ हो। भारतले दक्षिण एसियामा आफ्नो नेतृत्व कायम राख्न चाहँदा, त्यो नेतृत्व ‘हावी हुने’ (डोमिनेन्ट) प्रवृत्तिबाट आउँदैन, तर ‘नेतृत्व गर्ने’ (लीडिङ) क्षमताबाट आउँछ। नेतृत्व गर्नु भनेको अरूको भावनालाई बुझ्नु, उनीहरूको गौरवलाई सम्मान गर्नु र साझा समस्याको समाधानमा अगुवाइ लिनु हो। बङ्गलादेशसँगको सम्बन्धमा भारतले सामरिक र आर्थिक लाभ धेरै पाएको छ। यसलाई बचाइराख्न सबैभन्दा राम्रो उपाय भनेको बङ्गलादेशको स्वतन्त्रताको इतिहासलाई बिना शर्त सम्मान गर्नु हो। यसको मतलब यो होइन कि १९७१ मा भारतीय सेनाको भूमिकालाई झुक्याउनुपर्छ। तर त्यो भूमिकालाई सही सन्दर्भमा राख्नुपर्छ: एउटा मित्र र सहयोगीको रूपमा, मुक्तिदाता वा विजेता होइन।

अन्तमा, यो विवाद एउटा सार्वभौमिक सत्यलाई पुष्टि गर्दछ: इतिहास अन्ततः जनताको हुन्छ। राजनीतिक वक्तव्यहरू अस्थायी हुन्छन्, तर राष्ट्रहरूको सामूहिक स्मृति र गौरव स्थायी हुन्छ। बङ्गलादेशी जनताले आफ्नो इतिहासलाई कसैको मुठ्ठीमा रहन दिने छैनन्। उनीहरूको विजय दिवस उनीहरूको नै हो, उनीहरूको बलिदानको फल हो, र उनीहरूको भविष्यको प्रेरणा हो। कुनै पनि बाह्य शक्तिले यस सत्यलाई मेट्न सक्दैन, न तथ्यहरूलाई विकृत गरेर, न आर्थिक दबाब दिएर, न राजनैतिक बयानबाट। बङ्गलादेशले यसैबाट आफ्नो स्थापनाको दिनदेखि नै यो सिकाइदिएको छ: स्वाधीनताको लागि लड्ने जनताको संकल्प संसारकै सबैभन्दा बलियो शक्ति हुन्छ, र त्यसको विजयको श्रेय कसैले बाँड्न पाउँदैन। यो एउटा ऐतिहासिक विजय मात्र होइन, अपराजेय मानवीय आत्माको विजय हो।