भृकुटीमण्डपको रात: एमाले नेतृत्व, स्मृतिको संकट र राजनीतिक उत्तराधिकार

# मुना चन्द

पुसको अनिँदो रात भृकुटीमण्डपमा देखिएको दृश्य केवल व्यवस्थापनको कमजोरी होइन, त्यो एमालेको वर्तमान राजनीतिक चरित्रको ऐना हो। देशभरबाट आएका प्रतिनिधिहरू भोकै–प्यासै लाइनमा उभिन बाध्य हुनु संयोग मात्र होइन; यो शक्ति, संगठन र संवेदनशीलता बीचको असन्तुलनको परिणाम हो। नेतृत्व चयनको निर्णायक घडीमा यस्तो दृश्य दोहोरिनु पार्टीको सांगठनिक क्षमता भन्दा बढी राजनीतिक संस्कारमाथि प्रश्न उठाउने विषय हो।

राजनीतिमा कष्ट नयाँ होइन। एमाले स्वयं कष्ट, प्रतिबन्ध र संघर्षको गर्भबाट जन्मिएको पार्टी हो। तर हिजोका कष्ट र आजका कष्टबीच मौलिक अन्तर छ। हिजो कष्ट सत्ता र स्वतन्त्रताका लागि थियो; आज कष्ट व्यवस्थापन र प्राथमिकताको असफलताबाट उत्पन्न भएको छ। यही अन्तरले एमालेको राजनीतिक यात्रामा देखिएको परिवर्तनलाई गहिरोसँग बुझ्न बाध्य बनाउँछ।

आज महाधिवेशन नेतृत्व चयनको प्रक्रियामा केन्द्रित छ, कसले जित्छ, कसले हार्छ, शक्ति सन्तुलन कसरी बन्छ। तर यी प्रश्नभन्दा गहिरो प्रश्न के हो भने, एमालेले नेतृत्वलाई इतिहासको निरन्तरता ठानिरहेको छ कि केवल संगठनात्मक पदको रूपमा हेरिरहेको छ? यदि नेतृत्व इतिहासबाट अलग हुँदै गयो भने, पार्टी संरचना बलियो देखिए पनि वैचारिक र नैतिक रूपमा कमजोर बन्दै जान्छ।

एमालेको इतिहास सजिलै बिर्सन मिल्ने खालको छैन। यो पार्टी प्रतिबन्ध, भूमिगत राजनीति, जेल, निर्वासन र विभाजनका अनेक चरण पार गरेर यहाँसम्म आइपुगेको हो। आज सहज देखिने संगठन त्यही कठिन इतिहासको उपज हो। तर राजनीतिक संगठन जब सत्ताको केन्द्रमा लामो समय रहन्छ, तब उसले आफ्नो उत्पत्तिका पीडादायी अध्यायहरूलाई असजिलो सत्यका रूपमा हेर्न थाल्छ। एमाले आज यही मनोविज्ञानको सिकार बन्दै गएको देखिन्छ।

यसै सन्दर्भमा वि.सं. २०३९ सालको एउटा पत्र असाधारण रूपमा सान्दर्भिक देखिन्छ। सिन्धुलीको भिमानमा हत्या गरिएका वामपन्थी नेता ऋषिराज देवकोटा ‘आजाद’को राजनीतिक पृष्ठभूमि बुझ्न तत्कालीन मध्य–दक्षिण कमाण्डका इन्चार्ज कमरेड नविनले कमरेड गोमा देवकोटालाई लेखेको पत्र केवल व्यक्तिगत चासो होइन, त्यो प्रतिबन्धकालीन एमालेको राजनीतिक संस्कारको दस्तावेज हो। त्यो समय नेतृत्व भनेको केवल निर्देशन दिने हैसियत होइन, सहयोद्धाको पीडाप्रति जिम्मेवार हुने अभ्यास थियो।

आजादको हत्या कुनै एक व्यक्तिको मृत्यु मात्र थिएन, त्यो आन्दोलनमाथिको प्रहार थियो। त्यसैले उनको विगत खोजिनु, परिवारको अवस्था बुझिनु र राजनीतिक योगदानको मूल्याङ्कन हुनु स्वाभाविक थियो। यही संवेदनशीलता एमालेको राजनीतिक शक्ति थियो। आजको एमालेमा भने यस्ता अभ्यास क्रमशः हराउँदै गएका छन्। स्मृति अहिले भाषणको सजावट बनेको छ, निर्णयको आधार होइन।

आजको नेतृत्व पुस्ता फरक परिवेशमा हुर्किएको छ, खुला राजनीति, नियमित निर्वाचन र सत्ताको पहुँचमा। यसले राजनीतिलाई सहज बनाएको छ, तर इतिहासप्रतिको दूरी पनि बढाएको छ। महाधिवेशनमा ‘संघर्ष’ शब्द धेरै सुनिन्छ, तर त्यसको अर्थ प्रायः भावनात्मक औपचारिकतामा सीमित हुन्छ। संघर्षलाई स्मरण गर्ने तर त्यसबाट जिम्मेवारी नलिने प्रवृत्ति गम्भीर राजनीतिक विचलन हो।

एमालेको आन्तरिक लोकतन्त्र आज संख्यात्मक समर्थनको खेलमा सीमित हुँदै गएको देखिन्छ। बहुमत जित्नु नै नेतृत्वको वैधता ठानिनु पार्टीको ऐतिहासिक चरित्रसँग मेल खाँदैन। एमाले बहुमतले मात्र होइन, साझा स्मृति, वैचारिक अनुशासन र संगठनात्मक नैतिकताले टिकेको पार्टी हो। विगतमा पार्टी पटक–पटक विभाजनको संघारमा पुगे पनि पुनः एकीकृत हुन सकेको कारण यही साझा स्मृति थियो।

आज त्यो स्मृति कमजोर हुँदै गएको छ। नेतृत्व चयन प्रक्रियामा इतिहास, विचार र उत्तरदायित्वभन्दा शक्ति सन्तुलन हावी भएको देखिन्छ। यस्तो अवस्थामा जित्ने नेतृत्वले पनि नैतिक संकटको सामना गर्नुपर्ने हुन्छ। किनकि इतिहाससँग टुटेको नेतृत्व दीर्घकालीन रूपमा संगठनलाई दिशा दिन सक्षम हुँदैन।

भृकुटीमण्डपको यो रात त्यस अर्थमा केवल एक रात होइन, यो एमालेको राजनीतिक चरित्रको परीक्षा हो। प्रतिनिधिहरू लाइनमा उभिँदा केवल मत हाल्न होइन, आफूले प्रतिनिधित्व गर्ने इतिहासलाई पुनः स्वीकृत गर्न पनि उभिएका छन्। त्यो इतिहासलाई आत्मसात नगरी छानिएको नेतृत्वले संगठन चलाउन त सक्छ, तर मार्गदर्शन गर्न सक्दैन।

राजनीति वर्तमानको प्रतिस्पर्धा मात्र होइन। यो विगतबाट सिकेर भविष्य निर्माण गर्ने अभ्यास हो। एमालेले आज नेतृत्व चयनसँगै गहिरो आत्मसमीक्षा गर्नुपर्ने समय आएको छ, हामी कुन संस्कारबाट यहाँसम्म आइपुगेका हौँ, र अब कुन संस्कारलाई संस्थागत गर्न चाहन्छौँ? स्मृतिलाई बोझ ठान्ने कि मार्गदर्शक बनाउने?

अन्ततः, एमाले आजको स्थानमा कुनै आकस्मिक प्रक्रियाबाट आइपुगेको होइन। यो त्याग, बलिदान र जिम्मेवारीले बनेको परिणाम हो। राजनीतिक उपलब्धि इतिहासको गहिरो जराबाट उम्रिन्छ। यदि ती जरा काटिए भने पार्टी केही समय हरियो देखिन सक्छ, तर दीर्घकालीन रूपमा टिक्ने आधार कमजोर हुन्छ। भृकुटीमण्डपको यो रात त्यसैको चेतावनी हो, नेतृत्व चयनको मात्र होइन, एमालेले आफ्नो स्मृतिको राजनीति जोगाउने कि गुमाउने भन्ने निर्णायक घडी हो।