राराताल: सम्भावनाको महासागर र राज्यको असफल दृष्टि

# पासाङ ल्हामु

नेपाल प्रकृतिले दिएको अनुपम वरदानहरूको देश हो। हिमाल, पहाड, तराई, नदी, ताल, वन र जैविक विविधताले भरिएको यो मुलुक विश्वका धेरै देशहरूका लागि सपना जस्तै हुनसक्थ्यो। यिनै प्राकृतिक निधिहरूमध्ये राराताल केवल एउटा सुन्दर ताल होइन, यो नेपालको सम्भावनाको प्रतीक हो। तर दुर्भाग्यवश, राज्यको बेवास्ता र नेतृत्वको संकुचित सोचका कारण यो प्रतीक आज पनि मौन छ।

राराताल केवल पानी जमेको भौगोलिक संरचना होइन। यो नेपालको आत्मा हो, प्रकृतिले दिएको मौलिक ब्रान्ड हो। समुद्र सतहबाट करिब तीन हजार मिटर उचाइमा अवस्थित, नीलो आकाश, हरियो वन र हिमाली शान्त वातावरणले घेरिएको राराताल विश्व पर्यटन नक्सामा स्वर्णाक्षरले लेखिन सक्ने गन्तव्य हो। तर प्रश्न उठ्छ कि यस्ता सम्पदाहरु भएर पनि नेपाल किन गरिब नै रहिरह्यो?

समस्या तालमा होइन, दृष्टिमा छ। समस्या प्रकृतिमा होइन, राजनीतिमा छ। समस्या अभावमा होइन, नियतमा छ।

यदि राराताललाई केवल “एक ताल” होइन, “एक अवसर” का रूपमा बुझिएको भए आज कर्णाली नेपालको सबैभन्दा गरिब क्षेत्र होइन, सबैभन्दा आशावादी क्षेत्र हुन्थ्यो। विश्वका थुप्रै देशहरूले एउटा समुद्रकिनार, एउटा मरुभूमि, वा एउटा ऐतिहासिक संरचनालाई राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड बनाएका छन्। तर नेपालले दर्जनौँ राराजस्ता गहना भएर पनि ती सबैलाई धुलोमा छोडेको छ।

यहाँ नेतृत्व असफल भएको छ, तर विकासको अभावले होइन, दृष्टिको अभावले। नेपालका नेताहरूले पर्यटनलाई राष्ट्रिय अभियान होइन, साइड बिजनेसका रूपमा हेरे। उनीहरूले देश विकासको दीर्घकालीन खाका होइन, व्यक्तिगत लाभको तत्कालीन गणित बनाए। राराताल जस्तो विश्वस्तरीय गन्तव्य उनीहरूका लागि नीति बनाउने विषय बनेन, फोटो खिच्ने पृष्ठभूमि मात्र बन्यो।

रारातालसम्म पुग्ने सडक, बस्ने संरचना, स्थानीय जनताको क्षमता विकास, वातावरणीय संरक्षण र अन्तर्राष्ट्रिय प्रचार, यी सबै राज्यको प्राथमिकतामा कहिल्यै परेनन्। किनभने राज्य चलाउनेहरूको प्राथमिकता “राष्ट्र” थिएन, “निजी भविष्य” थियो।

देशभक्ति भाषणमा सीमित भयो, व्यवहारमा आएन। यदि राज्य साँच्चिकै देशभक्त हुन्थ्यो भने राराताललाई कर्णालीको मात्र होइन, नेपालको आर्थिक पुनर्जागरणको केन्द्र बनाउँथ्यो। यहाँको पर्यटन विकासले होटल मात्र होइन, कृषि, हस्तकला, यातायात, शिक्षा र स्वास्थ्यसम्म रोजगारी सिर्जना गर्न सक्थ्यो। हजारौँ युवा विदेशिनु पर्ने थिएन। कर्णाली दया होइन, गर्वको क्षेत्र बन्थ्यो।

तर राज्यले कर्णालीलाई सधैं “पछाडि परेको क्षेत्र” भनेर परिभाषित गरिरह्यो। कहिल्यै “अग्रसर हुनसक्ने क्षेत्र” भनेर हेरेन। यो दृष्टिको अपराध हो, नीतिगत असफलता हो।

रारातालले नेपाललाई गरिबीबाट आधा मुक्त गर्न सक्छ भन्ने विचार भावनात्मक होइन, यथार्थपरक छ। आजको विश्वमा पर्यटन सौन्दर्यको मात्र होइन, व्यवस्थापनको खेल हो। रारातालसँग सौन्दर्य छ, तर व्यवस्थापन छैन। प्रचार छ, तर रणनीति छैन। भाषण छ, तर इमानदारी छैन।

देशभक्ति भनेको झण्डा फहराउनु मात्र होइन। देशभक्ति भनेको सम्भावनालाई चिनेर त्यसलाई राष्ट्रिय हितमा रूपान्तरण गर्नु हो। रारातालप्रतिको उपेक्षा केवल विकासको असफलता होइन, देशभक्तिको परीक्षा फेल हुनु हो।

अब प्रश्न उठ्छ कि कति समयसम्म हामी सम्भावनालाई लास बनाएर पूजा गरिरहने? कति समयसम्म प्रकृतिको उपहारलाई नेताहरूको असफलताले अपमानित गरिरहने? रारातालले आवाज निकाल्दैन, तर यसको मौनता आफैंमा प्रश्न हो “म हुँदाहुँदै तिमी किन गरिब छौ?” यो प्रश्न केवल कर्णालीलाई होइन, सिंगो राष्ट्रलाई सोधिएको हो। अब उत्तर दिनुपर्ने बेला आएको छ नारा होइन, नीति; सपना होइन, कार्यान्वयन; भाषण होइन, इमानदारी। राराताल बचाउनु भनेको केवल एउटा ताल जोगाउनु होइन, नेपालको आत्मविश्वास जोगाउनु हो।