सार्वभौमिकता र आत्मनिर्णयमाथि चुनौती : भेनेजुयला घटनाबाट नेपालले के सिक्ने?

आजको अन्तर्राष्ट्रिय परिस्थिति केवल कूटनीतिक बयान र बहुपक्षीय सम्मेलनको विषयमा सीमित छैन। शक्ति, स्रोत र प्रभावसँगै विश्व राजनीति झन अस्थिर र खतरनाक बन्दै गएको छ। यही सन्दर्भमा भेनेजुयलामा देखिएको पछिल्लो घटनाक्रम कुनै एक देशको आन्तरिक समस्या मात्र होइन, यो साना र विकासोन्मुख राष्ट्रहरूका लागि गम्भीर चेतावनी पनि हो।

भेनेजुयला विश्वकै सबैभन्दा ठूलो तेल भण्डार भएका देशहरूमध्ये एक हो। यही प्राकृतिक सम्पत्तिले उसलाई शक्तिराष्ट्रहरूको रणनीतिक प्राथमिकतामा राखेको छ। लोकतन्त्र, मानवअधिकार वा स्थिरताको नाममा गरिने बाह्य हस्तक्षेप वास्तवमा स्रोत नियन्त्रण र भू–राजनीतिक प्रभुत्व स्थापनाको पुरानै अभ्यासको निरन्तरता हो। इतिहास साक्षी छ इराक, लिबिया, सिरिया जस्ता देशहरूमा अपनाइएको मोडेल आज भेनेजुयलामा फरक भाषामा दोहोर्याउन खोजिँदैछ।

देशभक्ति दृष्टिबाट हेर्दा, भेनेजुयलामाथिको दबाब अन्तर्राष्ट्रिय शक्तिसन्तुलनको कठोर यथार्थ हो, जहाँ कमजोर राज्यको सार्वभौमिकता सजिलै माेलमाेलाईको विषय बन्छ। कुनै पनि देशको शासन प्रणाली परिवर्तन गर्ने अधिकार त्यहाँका जनताकै हो भन्ने आधारभूत सिद्धान्तलाई जब शक्तिशाली राष्ट्रहरूले बेवास्ता गर्छन्, तब अन्तर्राष्ट्रिय कानुन केवल कागजमा सीमित हुन्छ।

नेपालजस्ता साना, भूराजनीतिक रूपमा संवेदनशील देशका लागि भेनेजुयला घटनाले गहिरो सन्देश दिन्छ। पहिलो, प्राकृतिक स्रोत मात्र होइन, भौगोलिक अवस्थिति, कूटनीतिक झुकाव र आन्तरिक एकता पनि राष्ट्रिय सुरक्षाका आधार हुन्। दोस्रो, आन्तरिक राजनीतिक अस्थिरता बाह्य हस्तक्षेपका लागि सबैभन्दा सहज ढोका हो। जब राष्ट्रभित्र विभाजन गहिरिन्छ, तब बाह्य शक्ति “मध्यस्थ” बनेर प्रवेश गर्छ।

नेपालले लामो समयदेखि स्वतन्त्र परराष्ट्र नीति, असंलग्नता र पञ्चशीलका सिद्धान्तलाई आफ्नो कूटनीतिक मेरुदण्ड बनाउँदै आएको छ। तर आजको विश्वमा केवल सिद्धान्त उच्चारण गरेर मात्र राष्ट्रिय हित सुरक्षित हुँदैन। भेनेजुयला घटनाले देखाएको छ कि देशभक्ति भनेको भावनात्मक नारा होइन, यो सचेत नीति, आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र र संस्थागत शक्तिको संयोजन हो।

अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चार र कथानक (narrative) को युद्ध हो। भेनेजुयलाको सन्दर्भमा कसलाई ‘तानाशाह’ र कसलाई ‘लोकतान्त्रिक उद्धारकर्ता’ भन्ने, भन्नेकुरा शक्ति केन्द्रहरूले तय गरिरहेका छन्। यही प्रवृत्ति भोलि कुनै पनि सानो राष्ट्रमाथि लागू हुनसक्छ। त्यसैले देशभक्ति दृष्टिले आफ्नै राष्ट्रिय कथा निर्माण गर्ने क्षमता आज रणनीतिक आवश्यकता बनेको छ।

नेपालका लागि यसको अर्थ स्पष्ट छ, विदेश नीति केवल सरकारको जिम्मेवारी होइन, यो राष्ट्रिय सहमतिको विषय हुनुपर्छ। राजनीतिक दलहरूबीच सत्ता संघर्ष चलिरहँदा राष्ट्रिय हित कमजोर हुनुहुँदैन। विकास, कूटनीति र सुरक्षाका मुद्दामा न्यूनतम साझा दृष्टिकोण नबनाएसम्म हामी पनि भेनेजुयला जस्तै बाह्य चासोको केन्द्र बन्न सक्छौं।

अन्ततः, भेनेजुयला घटनाले विश्वलाई फेरि सम्झाएको छ कि शक्ति राजनीति अझै समाप्त भएको छैन। देशभक्ति भनेको अरू देशको विरोध मात्र होइन, आफ्नै राष्ट्रलाई सक्षम, एकताबद्ध र आत्मनिर्भर बनाउने दीर्घकालीन संकल्प हो। नेपालले यो यथार्थ समयमै बुझेन भने, अन्तर्राष्ट्रिय परिस्थितिको आँधीबेहरीले ढिला–चाँडो हाम्रो ढोका पनि ढकढक्याउन सक्छ।

आज आवश्यक छ भावनामा होइन, विवेकमा आधारित देशभक्ति। भेनेजुयलाको पीडा हाम्रो लागि चेतावनी हो, र त्यसबाट सिक्नु नै साँचो राष्ट्रप्रेम हो।