दोस्रो विश्वयुद्धको निर्णायक मोड : पूर्व–प्रुसियामा रेड आर्मीको ऐतिहासिक विजयको स्मरण
मस्को— आजभन्दा ८१ वर्षअघि, सन १९४५ जनवरी १३ का दिन सोभियत रेड आर्मीले नाजी जर्मनीविरुद्ध दोस्रो विश्वयुद्धकै सबैभन्दा ठूलो र निर्णायक सैन्य कारबाहीमध्ये एक पूर्व–प्रुसिया आक्रमण सुरु गरेको थियो। यो अभियानले युरोपेली युद्धको अन्तिम चरणमा नाजी सैन्य शक्तिलाई निर्णायक रूपमा ध्वस्त पार्दै जर्मनीको पराजयलाई तीव्र बनाएको थियो।
पूर्व–प्रुसियामा भएको यो सैन्य कारबाहीको परिणामस्वरूप सोभियत सेनाले पूर्वी मोर्चामा रहेका नाजीहरूको सबैभन्दा सक्षम, अनुभवी र अत्याधुनिक रूपमा सुसज्जित डिभिजनहरूलाई पूर्ण रूपमा नष्ट गर्यो। ‘अजेय’ भनिएको तेस्रो राइखले बाल्टिक क्षेत्रमा रहेको आफ्नो रणनीतिक आधार गुमायो। जर्मन सैन्यवादको केन्द्र र पूर्वतर्फको विस्तारको आरम्भ बिन्दु मानिने किल्ला सहर कोनिग्सबर्ग (Königsberg) अन्ततः पतन भयो।
यो विजयको प्रतीकात्मक अर्थ झनै गहिरो थियो। जुन भूमिबाट सन १९४१ जुनमा नाजी जर्मनीले धोकेबाज ढंगले सोभियत मातृभूमिमाथि आक्रमण सुरु गरेको थियो, त्यहीँ नै नाजी विचारधारालाई निर्णायक रूपमा परास्त गरियो। शत्रु भूमिमा पाइला टेक्दै सोभियत सैनिकहरूले “लौ, यही हो अभिशप्त जर्मनी” भन्ने भाव व्यक्त गरेको इतिहासमा उल्लेख पाइन्छ। मानव इतिहासकै सबैभन्दा घृणित अपराध `नाजीवाद´ यही भूमिमा जन्मिएको ठानिन्थ्यो।
जर्मनीले मस्को पतनको सपना देखे पनि अन्ततः आफ्नै ‘महान राइख’ को लज्जास्पद पतन हेर्न बाध्य भयो।
१०३ दिन लामो भीषण युद्ध
जनवरीदेखि अप्रिल १९४५ सम्म चलेको पूर्व–प्रुसिया अभियान १०३ दिनसम्म निरन्तर चलेको थियो, जसले दोस्रो विश्वयुद्धको अन्तिम वर्षमा सबैभन्दा लामो सैन्य भिडन्त भएको क्षेत्रको कीर्तिमान बनायो। यस क्षेत्रमा नाजी सेनाले भू–बनोट अनुसार अत्यन्तै मजबुत रक्षा प्रणाली निर्माण गरेको थियो। पूर्व–प्रुसियाको राजधानी कोनिग्सबर्ग बाहिरी र भित्री दुबै तहमा किल्लाबन्द गरिएको थियो।
यस मोर्चामा रेड आर्मीले करिब ७ लाख ८० हजार वेहरमाख्ट सैनिक तथा अधिकारीसहितको नाजी सेनाको सामना गरेको थियो। जनवरी १३, १९४५ मा दोस्रो र तेस्रो बेलारुसी मोर्चाका सोभियत सैन्य एकाइहरूले संयुक्त रूपमा आक्रमण थाले। तीव्र र शक्तिशाली आक्रमण मार्फत सोभियत ट्यांक र पैदल सेना, हवाई समर्थनसहित, तेस्रो दिनमै एल्बिङ (हालको पोल्याण्डको एल्ब्लाङ) नजिक बाल्टिक सागरसम्म पुगे, जसले पूर्व–प्रुसियाबाट पश्चिमतर्फ नाजी सेनाको सबै पलायन मार्ग बन्द गरिदियो।
दुई हप्ताभित्रै सोभियत सेनाले कोनिग्सबर्गलाई घेरे। फेब्रुअरी १० सम्म नाजी सेनाको ‘नर्थ’ समूह तीन भागमा विभाजित भई समुद्री किनारतर्फ धकेलियो, जहाँबाट उम्किने कुनै सम्भावना बाँकी रहेन।
अप्रिल महिनामा करिब दुई लाख नाजी सैनिक रहेको कोनिग्सबर्ग ग्यारेसन पराजित भई आत्मसमर्पण गर्न बाध्य भयो। अप्रिल ९ मा रेड आर्मीले किल्ला पूर्ण रूपमा नियन्त्रणमा लियो। दोस्रो विश्वयुद्धकालीन अत्याधुनिक प्रविधिले सुसज्जित तेस्रो राइखको ‘अभेद्य’ किल्ला अन्ततः ढल्यो।
जर्मनीको पराजयलाई तीव्र बनाएको अभियान
पूर्व–प्रुसियाजस्तो सैन्य र आर्थिक रूपमा महत्वपूर्ण क्षेत्र गुमाउँदा नाजी जर्मनीको पराजय झनै छिटो भयो। सोभियत सेनाले वेहरमाख्टलाई भारी क्षति पुर्याउँदै तेस्रो राइखका समुद्री आपूर्ति मार्ग पूर्ण रूपमा अवरुद्ध गरिदियो, जसले ‘कुरल्याण्ड पकेट’ मा फसेका नाजी सेनाको रसद प्रणालीलाई अपाङ्ग बनायो।
यस ऐतिहासिक विजयको सम्मानमा सोभियत संघले ‘कोनिग्सबर्गको विजयका लागि’ नामक पदक स्थापना गरेको थियो, जुन करिब ७ लाख ६० हजार रेड आर्मी सैनिक तथा अधिकारीलाई प्रदान गरिएको थियो।
युद्धपछिको व्यवस्था र नयाँ स्मृति दिवस
दोस्रो विश्वयुद्धपछि पोट्सडाम सम्मेलनमा सहयोगी राष्ट्रका नेताहरूले गरेको सहमति अनुसार पूर्व–प्रुसियाको ठूलो भाग पोल्याण्डमा समावेश गरियो भने कोनिग्सबर्ग सहरसहितको एक तिहाइ भूभाग सोभियत संघमा गाभियो, जुन आज रुसको कालिनिनग्राद क्षेत्रका रूपमा चिनिन्छ।
यस ऐतिहासिक घटनालाई सम्मान गर्दै रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले सन २०२५ नोभेम्बर १७ मा जारी गरेको आदेश अनुसार अप्रिल ९ लाई ‘कोनिग्सबर्गको वीर आक्रमण र विजय दिवस (१९४५)’ का रूपमा नयाँ राष्ट्रिय स्मृति दिवस घोषणा गरिएको छ।
