नेपाली कांग्रेसको परिवर्तन: आन्तरिक जनआकांक्षा वा बाह्य षड्यन्त्रको खेल?

# मुना चन्द

नेपाली राजनीतिको पुरानाे गढ़ मानिने नेपाली कांग्रेसकाे हालै सम्पन्न विशेष महाधिवेशनले गत साता जस्तो ऐतिहासिक फैसला सुनायाे, त्यसले देशभरि राजनीतिक हलचल मच्चिएको छ। एकातर्फ यसलाई पार्टीभित्रको लोकतान्त्रिक प्रक्रियाको विजय र युवा शक्तिको उदयको रूपमा हेरिएको छ भने अर्कोतर्फ केही विश्लेषकहरूले यसलाई अन्तर्राष्ट्रिय शक्तिहरूको सूक्ष्म हस्तक्षेपको परिणाम भनेर टिप्पणी गर्दैछन्। यस राजनीतिक भूकम्पको मूल कारण के हो? के यो नेपाली जनताको आकांक्षाको स्वाभाविक प्रकटीकरण हो, वा भू-राजनीतिक साम्राज्यवादको नयाँ चाल?

नेपाली कांग्रेसको स्थापनादेखि नै यो दल आन्तरिक गतिशीलता र बाह्य प्रभावबीचको द्वन्द्वको केन्द्रबिन्दु रहेको छ। २००७ सालको क्रान्तिमा दलको भूमिका होस् वा २०४६ र २०६२/६३ को जनआन्दोलन, प्रत्येक ऐतिहासिक मोडमा कांग्रेस भित्र र बाहिरबाट विभिन्न शक्तिहरूको हस्तक्षेपको आरोप लाग्दै आएको छ। तर के यी आरोपहरू सधैं यथार्थप्रतिको सहज प्रतिक्रिया हुन्, वा पराजित राजनीतिक शिविरले आफ्नो असफलतालाई छोप्न अपनाएको बहाना हो?

वर्तमान परिवर्तनलाई हेर्दा, हामीले कांग्रेसको केही वर्षयता आन्तरिक सङ्कटलाई बुझ्नु आवश्यक छ। पार्टी सभापति शेरबहादुर देउवाको नेतृत्वमा कांग्रेसले केही चुनावी सफलता प्राप्त गरेपनि, पार्टी भित्र र देशव्यापी रूपमा गहिरिदै गएको असन्तुष्टिलाई सम्बाेधन गर्न सकेन। युवा नेतृत्वलाई पर्याप्त स्थान नदिनु, पार्टी संरचनामा कुलीनतन्त्रको वर्चस्व र मौलिक विचारधारात्मक मुद्दाहरूबाट टाढा जानु जस्ता कारकहरूले पार्टीभित्र असंतोषलाई जन्म दिएका थिए।

नेपालको भू-राजनीतिक स्थितिले यसलाई विश्वका महाशक्तिहरूको हितको केन्द्रबिन्दु बनाएको छ। दुई ठुला अर्थतन्त्र र सैन्य शक्ति (चीन र भारत) बीच अवस्थित यो हिमाली राष्ट्र अमेरिका र पश्चिमा शक्तिहरूको लागि पनि रणनीतिक महत्त्व बोकेको छ। यसै सन्दर्भमा, नेपालमा भएको प्रत्येक राजनीतिक परिवर्तनलाई अन्तर्राष्ट्रिय दृष्टिकोणबाट हेरिने गरेको छ।

केही विश्लेषकहरूको मत अनुसार, अमेरिकी र युरोपेली हितले नेपालमा अस्थिरता सिर्जना गरेर आफ्नो प्रभाव क्षेत्र विस्तार गर्न खोज्ने गर्दछन्। तिनको लक्ष्य नेपाललाई चीन र भारतको प्रभावमुक्त क्षेत्र बनाउने र आफ्नो भू-राजनीतिक खेलको मोहरा बनाउने हुन्छ। यस दृष्टिकोणअनुसार, नेपाली कांग्रेसको भित्री कलह र नेतृत्व परिवर्तन पनि यसै षड्यन्त्रको अंग हो।

त्यसाेभए यो सिद्धान्त कति खराब हो? नेपाली राजनीतिज्ञहरू के साँच्चै बाह्य शक्तिहरूको कठपुतली मात्र हुन्, वा उनीहरूसँग आफ्नो इच्छा, सामर्थ्य र रणनीति छ?

केही समय अघि समाचारमा आएको थियो कि अमेरिकी र युरोपेली हितले तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी ओलीलाई सत्ताबाट विस्थापित गर्न षड्यन्त्र रचेका थिए। तर ओली आफ्नो राजनीतिक कुशलताले त्यो संकट पार गरेर फेरि पदमा फर्कन सफल भए। यस घटनाले के प्रमाणित गर्छ? के यसले बाह्य शक्तिहरूको सीमित प्रभाव र नेपाली नेताहरूको स्वायत्ततालाई इङ्गित गर्दैन?

ओलीको उदाहरणले देखाउँछ कि नेपाली राजनीतिज्ञहरू आफ्नो भाग्य आफै निर्धारण गर्न सक्छन्। उनीहरू बाह्य शक्तिहरूको इच्छाको निष्क्रिय प्रतिबिम्ब मात्र होइनन्, बरु सक्रिय निर्णयकर्ता हुन् जसले आफ्नो राजनीतिक संघर्षमा बाह्य शक्तिहरूको सहयोग लिन सक्छन् वा तिनको प्रभावलाई चुनौती दिन सक्छन्।

नेपाली कांग्रेसको महाधिवेशनमा देखिएको घटनाक्रमलाई धेरैले शेरबहादुर देउवा विरुद्धको सुनियोजित षड्यन्त्रको रूपमा हेरेका छन्। तर के यो षड्यन्त्र पार्टीभित्रै जन्मेको थियो, वा बाह्य शक्तिहरूले यसको बीउ रोपेका थिए?

वास्तविकतालाई हेर्न हो भने, कांग्रेसभित्र देउवा विरुद्धको असंतोष वर्षौंदेखि बढ्दै आएको थियो। युवा नेताहरूले नेतृत्वमा पर्याप्त प्रतिनिधित्व नपाउने, पार्टी संरचनामा केन्द्रीकृत निर्णय प्रक्रिया, र चुनावी रणनीतिमा निरन्तरता नहुनु जस्ता मुद्दाहरूले पार्टीभित्र ठूलो खाडल सिर्जना गरेको थियो। गगन थापा नेतृत्वको उदयलाई यसै आन्तरिक असंतोषको प्रतिफलको रूपमा हेर्न सकिन्छ, न कि मात्र बाह्य हस्तक्षेपको।

अवश्य पनि, नेपालको सामरिक स्थानले गर्दा विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय शक्तिहरू यस देशप्रति आकर्षित हुन्छन्। चीनको बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभ, भारतको “नेबरहुड फर्स्ट” नीति, र अमेरिकाको इन्डो-प्यासिफिक स्ट्राटेजी सबैको हित नेपालमा जोडिएको छ। यस अवस्थामा, ती शक्तिहरूले नेपाली राजनीतिमा आफ्नो पक्षमा प्रभाव जमाउन खोज्नु स्वाभाविक हो।

तर यसको मतलब यो होइन कि नेपालको प्रत्येक राजनीतिक परिवर्तन बाह्य षड्यन्त्रको परिणाम हो। नेपाली राजनीतिज्ञहरू, नागरिक समाज र सामान्य नागरिकहरू पनि आफ्नो बुद्धिमत्ता र कूटनीतिक कौशलले विभिन्न बाह्य शक्तिहरूबीच सन्तुलन कायम गर्न सक्छन्। उनीहरू केवल बाह्य शक्तिहरूको मोहरा होइनन्, बरु जटिल भू-राजनीतिक खेलमा सक्रिय खेलाडी हुन्।

नेपाली कांग्रेसको वर्तमान परिवर्तनलाई हेर्दा, एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष के हो भने यसले दलको वैचारिक धरातलमा पनि परिवर्तन ल्याएको छ। ऐतिहासिक रूपमा, कांग्रेसले उदार लोकतन्त्र, समानुभूतिमूलक समाज र मिश्रित अर्थतन्त्रको पक्ष लिएको थियो। तर हालैका वर्षहरूमा यो वैचारिक स्पष्टता हराएको थियो।

नयाँ नेतृत्वले फेरि वैचारिक मुद्दाहरूलाई प्राथमिकता दिने संकेत दिएको छ। यो परिवर्तन बाह्य शक्तिले थोपरेको हो कि आन्तरिक जनआकांक्षाको परिणाम हो? उत्तर स्पष्ट छ: जब दल आफ्नो वैचारिक आधार हराउँछ, तब जनताको विश्वास गुमाउँछ। जनताको विश्वास फर्काउन आवश्यक परिवर्तन आउनु स्वाभाविक हो, र यसको लागि कुनै बाह्य शक्तिको आवश्यकता पर्दैन।

नेपाली राजनीतिमा युवा शक्तिको बढ्दो भूमिका अब अवहेलना गर्न सकिन्न। सामाजिक संचार माध्यम, शिक्षा र जागरूकताको प्रसारले नेपाली युवाहरूलाई राजनीतिक प्रक्रियामा सक्रिय भाग लिन प्रेरित गरेको छ। कांग्रेसको नयाँ नेतृत्वमा युवा नेताहरूको उदय यसै युवा शक्तिको अभिव्यक्ति हो।

यो परिवर्तन बाह्य शक्तिले ल्याएको हो भन्नु युवा पुस्ताको राजनीतिक चेतनालाई कम आंकलन गर्नु हो। नेपाली युवाहरू आफ्नो भविष्य आफै तोक्न चाहन्छन्, र तिनले त्यो इच्छा राजनीतिक संस्थाहरूमा परिवर्तन गरेरै प्रकट गर्छन्।

नेपाली कांग्रेसको हालैको परिवर्तनलाई बाह्य षड्यन्त्रको दृष्टिबाट हेर्नु नेपाली जनताको राजनीतिक परिपक्वतालाई अपमान गर्नु हो। यो दृष्टिकोणले नेपाली नागरिकहरूलाई निष्क्रिय प्रेक्षक मात्र मान्छ, जबकि वास्तविकता यो हो कि उनीहरू आफ्नो राजनीतिक भविष्यको सक्रिय निर्माता हुन्।

हो, नेपाल विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय शक्तिहरूको हितको केन्द्रबिन्दु हो। हो, ती शक्तिहरूले आफ्नो प्रभाव जमाउन प्रयास गर्छन्। तर यसको मतलब यो होइन कि नेपाली राजनीतिक परिवर्तनहरू तिनको इच्छाको गुलाम हुन्छन्। नेपाली जनता, राजनीतिज्ञ र नागरिक समाजले आफ्नो स्वायत्तता कायम राखेर विभिन्न बाह्य शक्तिहरूबीच सन्तुलन बनाउन सक्छन्।

नेपाली कांग्रेसको महाधिवेशनले देखाएको परिवर्तन पहिलो र दोश्रो दुवै हो: पहिलो, यो दलभित्रको लोकतान्त्रिक प्रक्रियाको विजय हो; दोश्रो, यो नेपाली राजनीतिमा युवा शक्तिको उदयको प्रतीक हो; र तेश्रो, यो नेपाली राजनीतिको स्वायत्तताको पुष्टि हो।

अन्तमा, नेपालको भविष्य नेपाली जनताको हातमा नै छ। बाह्य शक्तिहरूको प्रभाव रहन सक्छ, तर निर्णय गर्ने अधिकार नेपाली नागरिकहरूसंग नै रहनेछ। यो सच्चाईलाई नबुझेर हरेक राजनीतिक परिवर्तनलाई बाह्य षड्यन्त्र भन्नु आफैं एउटा प्रकारको बौद्धिक औपनिवेशिकता हो। नेपालीहरू आफ्नो बुद्धिमत्ता र सामर्थ्यमा आत्मविश्वास राख्न सिक्नुपर्छ, किनकि साँचो स्वाधीनता यहिबाटै सुरु हुन्छ।