ओलीकाे राष्ट्रवाद, सामाजिक सञ्जालबाट विचारको युद्ध र नेपालको सार्वभौम संघर्ष

# प्रेम सागर पाैडेल

सूचना–प्रविधिको तीव्र विकाससँगै विश्व राजनीति नयाँ मोडमा प्रवेश गरेको छ। आज युद्ध केवल सीमामा हतियारले मात्र लडिँदैन, विचार, सूचना र जनमतको मोर्चामा पनि लडिन्छ। सामाजिक सञ्जाल यही नयाँ रणभूमि हो, जहाँ राज्य, दल, संस्था र नागरिकबीच निरन्तर प्रभावको संघर्ष चलिरहेको छ। यही सन्दर्भमा नेकपा (एमाले)का अध्यक्ष तथा पूर्वप्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले पार्टीका नेता–कार्यकर्तालाई दैनिक कम्तीमा दश वटा सकारात्मक सन्देश (स्टाटस) लेख्न निर्देशन दिनु केवल पार्टीगत आग्रह मात्र होइन, डिजिटल युगको राजनीतिक यथार्थप्रतिको स्पष्ट संकेत हो।

यो निर्देशनलाई संकुचित रूपमा “सोसल मिडिया प्रचार” भनेर बुझ्नु अपूरो हुन्छ। यसभित्र राष्ट्रिय राजनीति, अन्तर्राष्ट्रिय शक्ति सन्तुलन, वैचारिक युद्ध, लोकतन्त्रको स्वरूप र सार्वभौम राष्ट्रको आत्मरक्षा जस्ता गहिरा पक्षहरू गाँसिएका छन्। आज संसारका ठूला शक्ति राष्ट्रदेखि साना विकासोन्मुख देशहरूसम्म सामाजिक सञ्जाललाई रणनीतिक हतियारका रूपमा प्रयोग गरिरहेका छन्। अमेरिकाको राष्ट्रपति निर्वाचनदेखि युरोपेली युनियनको जनमत संग्रह (ब्रेक्जिट), अरब स्प्रिङदेखि युक्रेन–रुस युद्धसम्म, सूचना युद्ध निर्णायक बनेको छ। नेपाल जस्तो भूराजनीतिक रूपमा संवेदनशील देशका लागि त यो अझै गम्भीर विषय हो।

२१औँ शताब्दीको अन्तर्राष्ट्रिय राजनीति “हार्ड पावर” बाट “सफ्ट पावर” र “स्मार्ट पावर” तर्फ सरेको छ। हार्ड पावर हतियार र सैन्य बल हो भने सफ्ट पावर विचार, संस्कृति, सूचना र कथानक (न्यारेटिभ) हो। चीनले “डिजिटल सिल्क रोड” मार्फत आफ्नो कथानक विश्वभर फैलाइरहेको छ। अमेरिकाले सामाजिक सञ्जाल, मिडिया र थिंक ट्याङ्क मार्फत लोकतन्त्र र स्वतन्त्रताको विमर्शलाई आफ्नो हित अनुसार अघि बढाइरहेको छ। रुसमाथि लागेको आरोप अमेरिकी चुनावमा हस्तक्षेप सूचना युद्ध कति शक्तिशाली छ भन्ने उदाहरण हो।

यस्तो विश्व परिवेशमा नेपाल पनि प्रभावबाट मुक्त छैन। विदेशी दूतावास, अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्था, बहुराष्ट्रिय कम्पनी र वैदेशिक मिडियाले सामाजिक सञ्जाल मार्फत नेपाली जनमतलाई प्रभावित पार्ने प्रयास गरिरहेका छन्। कहिले विकास र मानवअधिकारको नाममा, कहिले सुशासन र पारदर्शिताको नारा लगाएर, कहिले पहिचान र विभाजनको मुद्दा उठाएर, सूचनाको प्रवाह भइरहेको छ। यस्तो अवस्थामा स्वदेशी राजनीतिक शक्ति र राष्ट्रवादी धाराले आफ्नै आवाज बलियो बनाउनु स्वाभाविक र आवश्यक हुन्छ।

केपी शर्मा ओलीले कार्यकर्तालाई सामाजिक सञ्जालमा सक्रिय हुन निर्देशन दिनु लोकतन्त्रको नयाँ अभ्याससँग मेल खान्छ। आज नागरिक केवल मतदाता होइनन्, उनीहरू “कन्टेन्ट क्रिएटर”, “ओपिनियन मेकर” र “डिजिटल एक्टिभिस्ट” पनि हुन्। पश्चिमी देशहरूमा पार्टीका ग्रासरुट कार्यकर्ताले नै अनलाइन बहसको नेतृत्व गर्छन्। भारतमा सत्तारूढ दलदेखि विपक्षीसम्म डिजिटल सेल बनाएर योजनाबद्ध रूपमा सन्देश प्रवाह गर्छन्। अमेरिकामा “डिजिटल क्याम्पेन म्यानेजर” चुनाव जित्ने वा हार्ने कारक बन्छ।

नेपालमा पनि राजनीति अब चिया पसल र सभा–समितिमा मात्र सीमित छैन। फेसबुक, एक्स (ट्विटर), युट्युब, टिकटक र इन्स्टाग्राम जनमत निर्माणका प्रमुख माध्यम बनेका छन्। ओलीको आग्रह लाइक, कमेन्ट र शेयर सामान्य देखिए पनि यसको अर्थ गहिरो छ। डिजिटल एल्गोरिदमले सक्रियता मापन गर्छ; जति धेरै अन्तरक्रिया, त्यति धेरै सन्देश फैलिन्छ। यसलाई बुझेर प्रयोग गर्नु आधुनिक राजनीतिक चेतनाको संकेत हो।

ओलीले “राष्ट्रको लागि अझै ठूलो लडाइँ बाँकी छ” भन्नु केवल भावनात्मक अभिव्यक्ति होइन। नेपालको इतिहास हेर्दा राष्ट्रवाद सधैँ राजनीतिक स्थायित्व र विकाससँग जोडिएको छ। २०औँ शताब्दीमा उपनिवेशवाद विरुद्धको संघर्ष होस् वा शीतयुद्धको समयमा असंलग्न परराष्ट्र नीति, नेपालले आफ्नो अस्तित्व जोगाउन सन्तुलनको राजनीति गरेको छ। आज पनि भारत–चीन–पश्चिमी शक्ति बीचको रणनीतिक प्रतिस्पर्धामा नेपाल सजगतापूर्वक अघि बढ्नुपर्ने अवस्था छ।

विकास परियोजना, पूर्वाधार, जलस्रोत, ऊर्जा र व्यापारका विषयमा बाह्य स्वार्थहरू सक्रिय छन्। यस्ता बेला आन्तरिक राजनीतिक अस्थिरता र विभाजनले राष्ट्रिय हित कमजोर बनाउँछ। ओलीको भाषणमा देखिएको कांग्रेस विभाजन प्रतिको चिन्ता पनि यही सन्दर्भसँग जोडिन्छ। उनले उठाएको प्रश्न “कसले गराउँदै छ यी काम?” अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा देखिने “डिभाइड एन्ड रुल” रणनीतितर्फ संकेत गर्छ। इतिहासमा धेरै देश आन्तरिक फुटका कारण कमजोर बनेका छन्, इराक, लिबिया, सिरिया यसको उदाहरण हुन्।

ओलीले सडकको भेलालाई महाधिवेशन मान्न नसकिने जिकिर गर्नु लोकतान्त्रिक विधि र संस्थागत प्रक्रियाको पक्षमा उभिएको तर्क हो। अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा हेर्दा पनि लोकतन्त्रको मजबुती संस्थागत प्रक्रियाबाटै हुन्छ। अफ्रिकी केही देशहरूमा सडक आन्दोलनले सरकार परिवर्तन गरे पनि दीर्घकालीन स्थायित्व आएन। ल्याटिन अमेरिकामा विधि र संविधानभन्दा बाहिरका राजनीतिक प्रयोगले बारम्बार संकट निम्त्यायो।

नेपालको सन्दर्भमा राजनीतिक दलहरू स्वयं लोकतन्त्रका विद्यालय हुन्। दलभित्र विधि, नियम र बहुमत–अल्पमतको सम्मान भएन भने राज्यस्तरको लोकतन्त्र पनि कमजोर हुन्छ। ओलीको तर्क यही आधारमा उभिएको देखिन्छ, महाधिवेशन बोलाउने, निर्णय गर्ने र विवाद टुंग्याउने स्पष्ट प्रक्रिया हुनुपर्छ। यो दृष्टिकोण केवल एमालेको पक्षमा होइन, समग्र लोकतान्त्रिक संस्कृतिको पक्षमा हो।

तर सामाजिक सञ्जाल प्रयोगसँगै चुनौती पनि छन्। गलत सूचना (फेक न्युज), घृणात्मक भाषण र चरित्र हत्या आज विश्वव्यापी समस्या बनेका छन्। म्यानमारमा सामाजिक सञ्जालकै माध्यमबाट फैलिएको घृणाले हिंसा भड्काएको अन्तर्राष्ट्रिय अध्ययनहरूले देखाएका छन्। अमेरिकामा चुनावी ध्रुवीकरण तीव्र बनेको छ। त्यसैले सकारात्मक, तथ्यमा आधारित र राष्ट्रहितमुखी सन्देश प्रवाह गर्नु अत्यन्त आवश्यक छ।

ओलीले “सकारात्मक स्टाटस” लेख्न जोड दिनु यही चेतनासँग मेल खान्छ। राष्ट्रवाद भनेको अरूलाई गाली गर्नु होइन, आफ्ना उपलब्धि, सम्भावना र लक्ष्यलाई आत्मविश्वासका साथ प्रस्तुत गर्नु हो। नेपालका विकास प्रयास भौतिक पूर्वाधार, ऊर्जा उत्पादन, सामाजिक सुरक्षा यी सबैलाई तथ्यसहित प्रस्तुत गर्दा जनतामा भरोसा बढ्छ र बाह्य दवावको सामना गर्न देश सक्षम बन्छ।

आज विश्व दुई ध्रुवमा मात्र सीमित छैन; बहुध्रुवीय विश्व उदाउँदैछ। चीन, भारत, रुस, युरोपेली युनियन, अमेरिका, सबैको आ–आफ्नै एजेन्डा छन्। यस्तो अवस्थामा नेपालले आत्मनिर्भर, सन्तुलित र स्वाभिमानी नीति लिनुपर्छ। यसका लागि बलियो आन्तरिक एकता र स्पष्ट वैचारिक दिशा आवश्यक हुन्छ। राजनीतिक दलहरू यस दिशाका प्रमुख चालक हुन्।

ओलीको आह्वानलाई यही वैचारिक संघर्षको एक कडीका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। कार्यकर्ता केवल झण्डा बोक्ने होइन, विचार बोक्ने पात्र हुनुपर्छ। सामाजिक सञ्जालमा लेखिने प्रत्येक सन्देश राष्ट्रको कथा हो, हामी को हौं, कहाँ जाँदैछौं र किन स्वाधीन रहन चाहन्छौं भन्ने कथानक।

अन्ततः, केपी शर्मा ओलीको निर्देशन समसामयिक राजनीति र अन्तर्राष्ट्रिय परिवेशको उपज हो। यो निर्देशनले नेपाली राजनीति डिजिटल युगमा प्रवेश गरिसकेको संकेत गर्छ। राष्ट्रवाद अब केवल नारामा सीमित छैन; यो सूचना, विचार र जनमतको लडाइँ हो। कार्यकर्ताको कलम, किबोर्ड र मोबाइल फोन आजको “हतियार” हुन्।

यदि यी साधन सकारात्मक, तथ्यपरक र राष्ट्रहितमा प्रयोग भए भने नेपालजस्तो सानो तर स्वाभिमानी देशले ठूला शक्तिहरूको बीचमा पनि आफ्नो अस्तित्व मजबुत बनाउन सक्छ। इतिहासले देखाएको छ, जसले आफ्नो कथा आफैं लेख्छ, उसैले भविष्य तय गर्छ। आजको डिजिटल युगमा त्यो जिम्मेवारी राजनीतिक नेतृत्वसँगै सचेत नागरिक र कार्यकर्ताको काँधमा आएको छ। यही चेतनालाई आत्मसात गर्दै अघि बढ्नु नै साँचो देशभक्ति हो।

लेखक: प्रेम सागर पौडेल नेपालका वरिष्ठ पत्रकार र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध विश्लेषक हुनुहुन्छ। उहाँले नेपाल-चीन सम्बन्ध, हिमालय क्षेत्रको भू-राजनीति, र एसियाली सुरक्षा मुद्दाहरूमा गहन अध्ययन गर्नुभएको छ।