संवेदनशील मोडमा नेपाल: राजनीति, कूटनीति र सुरक्षाको राष्ट्रिय परीक्षा

नेपाल आज इतिहासको एक अत्यन्तै संवेदनशील मोडमा उभिएको छ। आन्तरिक राजनीतिक अस्थिरता, छिमेकी तथा वैश्विक शक्तिहरूको प्रतिस्पर्धात्मक कूटनीतिक चासो, र बदलिँदो सुरक्षा वातावरणले देशको सार्वभौमिकता, राष्ट्रिय हित र दीर्घकालीन भविष्यलाई प्रत्यक्ष चुनौती दिइरहेको छ। यस्तो घडीमा भावनात्मक नाराभन्दा माथि उठेर, यथार्थपरक तर दृढ देशभक्ति दृष्टिकोणबाट राज्यका तीनै आयाम राजनीति, कूटनीति र सैन्य/सुरक्षालाई पुनरावलोकन गर्नु अपरिहार्य भएको छ।

नेपालको आन्तरिक राजनीतिक अवस्था आज पनि संक्रमणमै छ। बारम्बार सरकार परिवर्तन, सत्ताको अंकगणितमा सीमित राजनीति, दलगत स्वार्थ र नेतृत्वको दृष्टिहीनताले राज्यको निर्णय क्षमता कमजोर बनाएको छ। लोकतन्त्र जनताको हितका लागि होइन, सत्ता व्यवस्थापनको औजारजस्तो बन्न थालेको अनुभूति आमनागरिकमा गहिरिँदै गएको छ।

राजनीतिक अस्थिरताको प्रत्यक्ष असर कूटनीति र सुरक्षामा पर्नु स्वाभाविक हो। जब राज्यको नेतृत्व नै अस्थिर हुन्छ, तब बाह्य शक्तिहरूले नेपाललाई “कमजोर कडी” का रूपमा हेर्न थाल्छन्। यही कमजोरीले राष्ट्रिय मुद्दामा एक स्वर उभिन नसक्ने अवस्था सिर्जना गरेको छ, चाहे सीमा विवाद होस्, वैदेशिक सम्झौता होस् वा सुरक्षा सहकार्य।

नेपालको भू–राजनीतिक अवस्था वरदान पनि हो र चुनौती पनि। दुई महाशक्ति छिमेकी भारत र चीनको बीचमा अवस्थित नेपाल आज विश्व राजनीतिमा बढ्दो शक्तिसंघर्षको केन्द्रविन्दुमा पर्दै गएको छ। अमेरिका, युरोपेली संघ, भारत र चीन, सबैको चासो नेपालमा बढ्दो क्रममा छ। तर प्रश्न यो हो कि के नेपालले यो चासोलाई राष्ट्रिय हितमा रूपान्तरण गर्न सकेको छ?

दुर्भाग्यवश, कूटनीति आज पनि आन्तरिक राजनीतिक ध्रुवीकरणको छायाँमा छ। कुनै शक्ति केन्द्रसँग अत्यधिक नजिकिने र अर्कोसँग दूरी बढाउने प्रवृत्तिले नेपाललाई असन्तुलित कूटनीतिक बाटोमा धकेलिरहेको छ। देशले सधैं अडान लिएको “असङ्लग्न परराष्ट्र नीति” व्यवहारमा कमजोर देखिनु चिन्ताको विषय हो।

देशभक्ति कूटनीति भनेको कसैको पक्षधर बन्नु होइन, नेपालकै पक्षमा दृढतापूर्वक उभिनु हो। छिमेकीसँग मित्रता, विश्वसँग सहकार्य, तर निर्णयमा पूर्ण स्वाधीनता, यही नेपालको कूटनीतिक मन्त्र हुनुपर्छ।

नेपालको सैन्य शक्ति आकारमा सानो भए पनि ऐतिहासिक रूपमा सम्मानित र व्यावसायिक छ। नेपाली सेनाले शान्ति मिसनदेखि प्राकृतिक विपद व्यवस्थापनसम्म उल्लेखनीय भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ। तर, देशभित्र जनविश्वास आर्जन गर्न नसक्नु र पश्चिमा पक्षीय स्वार्थ रक्षमा तल्लीन देखिनु दुर्भाग्यपूर्ण छ। बदलिँदो सुरक्षा चुनौती अनुसार सैन्य सोच र संरचना अद्यावधिक हुन सकेको छैन भन्ने प्रश्न गम्भीर छ।

आजको सुरक्षा चुनौती केवल बन्दुक र सीमासम्म सीमित छैन। साइबर सुरक्षा, सूचना युद्ध, आन्तरिक ध्रुवीकरण, विदेशी प्रभाव र आर्थिक निर्भरता सबै नयाँ किसिमका “अदृश्य सुरक्षा जोखिम” हुन्। यदि राज्यले सुरक्षालाई केवल सैन्य खर्च वा समारोहसम्म सीमित बुझिरह्यो भने, भविष्यमा ठूला मूल्य चुकाउनुपर्नेछ।

सैन्य संस्थालाई राजनीतिक विवादबाट टाढा राख्नु, तर राष्ट्रिय हितमा स्पष्ट निर्देशन दिनु राज्यको दायित्व हो। सुरक्षा निकायहरूलाई आत्मनिर्भर, प्रविधिमैत्री र राष्ट्रिय रणनीतिसँग आबद्ध बनाउनु आजको आवश्यकता हो।

देशभक्ति केवल भाषण, झण्डा वा उत्सवमा सीमित हुनु हुँदैन। साँचो देशभक्ति भनेको कठिन निर्णय लिने साहस, राष्ट्रिय हितका लागि अल्पकालीन राजनीतिक घाटा सहने दृढता र भावी पुस्ताका लागि सुरक्षित राष्ट्र छोड्ने प्रतिबद्धता हो।

आज नेपाललाई चाहिएको देशभक्ति भावनात्मक होइन, रणनीतिक हो। राजनीति सुधारबिना कूटनीति बलियो हुँदैन। कूटनीति सन्तुलनबिना सुरक्षा सुनिश्चित हुँदैन। र सुरक्षा कमजोर हुँदा सार्वभौमिकता खोक्रो हुन्छ।

इतिहासले आजको नेतृत्वलाई एउटा स्पष्ट प्रश्न सोधिरहेको छकि के तपाईंहरू राष्ट्र निर्माणकर्ता बन्नुहुन्छ, कि केवल सत्ताका यात्रु? नेपाल सधैं कसैको खेल मैदान बन्न बाध्य हुनेछ कि, आफ्नै नियममा खेल्ने सक्षम राष्ट्र बन्नेछ?

यो निर्णय कुनै विदेशी राजधानीमा होइन, सिंहदरबारको जिम्मेवार सोच, राजनीतिक दलहरूको परिपक्वता र सम्पूर्ण नागरिकको चेतनामा निर्भर छ। देशभक्ति आज विकल्प होइन, राष्ट्रिय अस्तित्वको अनिवार्य शर्त बनेको छ।

नेपाल कमजोर छैन। कमजोर बनाइएको मात्र हो। अब समय आएको छ, राष्ट्रलाई प्राथमिकतामा राखेर राजनीति, कूटनीति र सुरक्षालाई एउटै राष्ट्रिय दृष्टिमा बाँध्ने। यही नै साँचो देशभक्ति हो।