भूराजनीतिक दबाबको चक्रव्यूहमा नेपाल: राजनीति, कूटनीति र सुरक्षाको पुनर्संरचना आवश्यक

# प्रेम सागर पाैडेल

नेपाल आज केवल आन्तरिक राजनीतिक सङ्कटसँग जुधिरहेको छैन, एकैसाथ अन्तर्राष्ट्रिय शक्ति–राजनीतिक पुनर्संरचनाको छालमा पनि परेको छ। विश्व व्यवस्थामा बहुध्रुवीय शक्ति सन्तुलन पुनःनिर्माण हुँदै गर्दा साना राष्ट्रहरूको रणनीतिक महत्व झनै बढ्दै गएको छ। यही सन्दर्भमा नेपाल आफ्नो भौगोलिक अवस्थाका कारण अवसर र जोखिमको संगमस्थल बनेको छ। तर प्रश्न गम्भीर छ, के नेपाल यो ऐतिहासिक क्षणलाई रणनीतिक अवसरमा रूपान्तरण गर्न सक्षम छ, कि पुनः अरूको प्रतिस्पर्धाको मौन साक्षी बन्नेछ?

नेपालको राजनीतिक अस्थिरता सतही समस्या होइन, यो संरचनागत संकट हो। बारम्बार सरकार परिवर्तन हुनु केवल सत्ता समीकरणको परिणाम मात्र होइन, राज्य सञ्चालन प्रतिको साझा राष्ट्रिय दृष्टिकोणको अभावको द्योतक हो। दलहरूबीच वैचारिक बहस कमजोर हुँदै गएको छ भने सत्ताको समीकरण नै राजनीति बन्न पुगेको छ। यसले लोकतन्त्रलाई जनउत्तरदायी प्रणालीभन्दा बढी सत्ताको व्यवस्थापन प्रणालीमा सीमित गरिदिएको छ। यस्तो अवस्थाले नीति निरन्तरता भङ्ग गर्छ, दीर्घकालीन रणनीति असम्भव बनाउँछ र राज्य संस्थाहरूलाई कमजोर पार्छ। जब राजनीतिक नेतृत्व अल्पकालीन सत्तामा केन्द्रित हुन्छ, तब राष्ट्रको दीर्घकालीन हित स्वाभाविक रूपमा ओझेलमा पर्छ। यही कमजोरी अन्तर्राष्ट्रिय शक्ति केन्द्रहरूले चिन्न थालेका छन्।

राजनीति अस्थिर हुँदा कूटनीति स्वतः दिशाहीन हुन्छ। नेपालले विगतमा सन्तुलित र सिद्धान्तनिष्ठ परराष्ट्र नीतिको अभ्यास गरेको इतिहास छ, तर पछिल्ला वर्षहरूमा त्यो परम्परा पश्चिमा परस्त बन्दै गएको देखिन्छ। आन्तरिक राजनीतिक ध्रुवीकरण कूटनीतिमा पनि परिलक्षित भएको छ, कुनै शक्ति केन्द्रसँग अत्यधिक नजिकिने र अर्कोसँग अनावश्यक दूरी बढाउने प्रवृत्तिले नेपाललाई रणनीतिक रूपमा असुरक्षित बनाएको छ। पछिल्लो दृश्यहरुले के संकेत गरिरहेका छन् भने नेपाल र नेपालीलाई अमेरिका-यूरोपियन बाहेक अरु काेही चाहिँदैनन्।अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा स्थायी मित्र हुँदैनन्, स्थायी हित मात्र हुन्छन्। तर नेपालले आफ्नो हित स्पष्ट रूपमा परिभाषित गर्न नसक्दा कूटनीतिक संवाद प्रतिक्रियात्मक बनेको छ। असङ्लग्न परराष्ट्र नीति कागजमा सीमित देखिन थालेको छ, व्यवहारमा होइन।

भारत र चीनबीचको रणनीतिक प्रतिस्पर्धा अब केवल व्यापार वा सीमा प्रश्नमा सीमित छैन; यो प्रविधि, सुरक्षा, पूर्वाधार र प्रभावक्षेत्र विस्तारसम्म फैलिएको छ। यही प्रतिस्पर्धाको बीचमा नेपाल अवस्थित छ। यसमा अमेरिका र युरोपेली शक्तिहरूको सक्रिय चासो थपिँदा नेपाल बहुआयामिक भू–राजनीतिक दबाबमा परेको छ। तर समस्या चासो बढ्नु होइन, समस्या त्यसलाई व्यवस्थापन गर्ने राष्ट्रिय क्षमताको अभाव हो। नेपालले आफूलाई ‘बफर जोन’ होइन, ‘ब्रिज स्टेट’ का रूपमा स्थापित गर्नुपर्ने बेला हो। तर त्यो सम्भव तब मात्र हुन्छ, जब आन्तरिक राजनीतिक स्थायित्व र स्पष्ट राष्ट्रिय रणनीति हुन्छ।

नेपालको सुरक्षा अवधारणा अझै पनि परम्परागत सैन्य सोचमा अडिएको देखिन्छ। जबकि आजको विश्वमा सुरक्षा भनेको केवल सीमा रक्षा होइन। साइबर आक्रमण, सूचना युद्ध, आर्थिक निर्भरता, वैदेशिक हस्तक्षेप, सामाजिक ध्रुवीकरण, यी सबै आधुनिक सुरक्षा चुनौती हुन्। तर, सेनाले देशभित्र जनविश्वास आर्जन गर्न नसक्नु र पश्चिमा पक्षीय स्वार्थ रक्षामा तल्लीन देखिनु दुर्भाग्यपूर्ण छ। बदलिँदो सुरक्षा चुनौती अनुसार सैन्य सोच र संरचना अद्यावधिक हुन सकेको छैन भन्ने प्रश्न गम्भीर छ। नेपाली सेना ऐतिहासिक रूपमा व्यावसायिक र अनुशासित संस्था हो। शान्ति मिसनमार्फत अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिष्ठा पनि कमाएको छ। तर आन्तरिक रूपमा जनविश्वासको प्रश्न उठ्नु, संस्थागत पारदर्शिताको बहस बढ्नु र बाह्य स्वार्थसँग अत्यधिक निकट देखिनु दीर्घकालीन दृष्टिले जोखिमपूर्ण छ। सुरक्षा निकायलाई राजनीतिक विवादबाट टाढा राख्नु अनिवार्य छ, तर राष्ट्रिय रणनीतिसँग स्पष्ट रूपमा आबद्ध गरिनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ। आत्मनिर्भर रक्षा नीति, प्रविधिमा लगानी र स्वदेशी सुरक्षा सोच आजको आवश्यकता हो।

आजको विश्वमा युद्ध घोषणा गरेर सुरु हुँदैन। सूचना, विचार र प्रभावमार्फत राष्ट्रहरू कमजोर बनाइन्छन्। नेपाल पनि यसबाट अछुतो छैन। सामाजिक सञ्जालमार्फत फैलाइने भ्रम, वैचारिक ध्रुवीकरण र बाह्य प्रभावले आन्तरिक एकतालाई कमजोर बनाइरहेको छ। खासगरी पश्चिमाहरु यही बाटोबाट युवाहरूको मनमस्तिष्कमा प्रवेश गरिरहेका छन् र नेपाललाई सुक्ष्मरुपबाट नियन्त्रणमा लिँदैछन्। राज्यले यदि यी चुनौतीलाई ‘गैरसैन्य’ भन्दै बेवास्ता गरिरह्यो भने, सुरक्षा जोखिम झनै गहिरिनेछ। राष्ट्रिय सुरक्षा अब केवल सैनिक विषय होइन, यो राजनीतिक, आर्थिक र सांस्कृतिक विषय पनि हो।

देशभक्ति आज भावनात्मक नारा होइन, रणनीतिक अभ्यास हुनुपर्छ। राष्ट्रहितका लागि कहिलेकाहीँ अलोकप्रिय निर्णय लिनुपर्ने हुन्छ। दलगत फाइदाभन्दा माथि उठेर राष्ट्रिय सहमति निर्माण गर्नुपर्ने हुन्छ। यही साहस नै साँचो देशभक्ति हो। राजनीति सुध्रिएन भने कूटनीति बलियो हुँदैन। कूटनीति सन्तुलित भएन भने सुरक्षा कमजोर हुन्छ। र सुरक्षा कमजोर भयो भने सार्वभौमिकता औपचारिक मात्र रहन्छ। यी तीनै आयामलाई एउटै राष्ट्रिय दृष्टिमा बाँध्न सक्नु नै आजको मूल चुनौती हो।

इतिहासले आजको नेतृत्वलाई कठघरामा उभ्याएको छ। प्रश्न स्पष्ट छ के तपाईंहरू राष्ट्र निर्माणकर्ता बन्नुहुन्छ, कि केवल सत्ताको चक्रमा घुमिरहने पात्र? नेपाल अरूको रणनीतिक खेल मैदान बन्नेछ, कि आफ्नै नियममा खेल्ने आत्मविश्वासी राष्ट्र? यो निर्णय वासिङ्टन, ब्रसेल्स वा नयाँदिल्लीमा होइन, काठमाडौँमा हुनेछ। सिंहदरबारको परिपक्व सोच, राजनीतिक दलहरूको जिम्मेवारीबोध र नागरिक चेतनाको स्तरले नै नेपालको भविष्य निर्धारण गर्नेछ।

नेपाल कमजोर छैन। कमजोर बनाइएको हो, अस्थिर राजनीति, दिशाहीन कूटनीति र अपूरो सुरक्षा सोचद्वारा। अब समय आएको छ, यो चक्र तोड्ने। राष्ट्रलाई केन्द्रमा राखेर राजनीति, कूटनीति र सुरक्षालाई एउटै राष्ट्रिय दृष्टिमा पुनःसंरचना गर्ने। यही बाटो मात्र नेपालको दीर्घकालीन सुरक्षा र सम्मानको आधार बन्न सक्छ।

लेखक: प्रेम सागर पौडेल नेपालका वरिष्ठ पत्रकार र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध विश्लेषक हुनुहुन्छ। उहाँले नेपाल-चीन सम्बन्ध, हिमालय क्षेत्रको भू-राजनीति, र एसियाली सुरक्षा मुद्दाहरूमा गहन अध्ययन गर्नुभएको छ।