चीनको दैवीय दूरदर्शीले खोज्यो : ब्रह्माण्डीय रहस्यमय स्फुरणको उत्पत्तिको गुंफा

गिजोउ/नानजिङ, २०८२ माघ ३। चीनको विशाल रेडियो टेलिस्कोप फास्टबाट प्राप्त अवलोकन डाटाको अध्ययन गरेर एक अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धान दलले ब्रह्माण्डको एक रहस्यमय घटना फास्ट रेडियो बर्स्ट (एफआरबी) को उत्पत्ति सम्बन्धी महत्वपूर्ण नयाँ प्रमाण पत्ता लगाएको छ। अनुसन्धान दलले कम्तिमा केही एफआरबीहरू ‘बाइनरी प्रणाली’ (दुई ताराको जोडी) बाट उत्पत्ति भएको समर्थन गर्ने ठोस प्रमाण प्रस्तुत गरेको छ।

चिनियाँ विज्ञान अकादमीको पर्पल माउन्टेन वेधशालाका खगोलविदहरूको नेतृत्वमा रहेको अनुसन्धान दलले यो खोज चीनको ५०० मिटर अपर्चर स्फेरिकल रेडियो टेलिस्कोप (फास्ट) को प्रयोगबाट गरेको हो र यसका नतिजा शुक्रबार विज्ञान पत्रिका ‘साइन्स’ मा प्रकाशित भएका छन्।

फास्टको अवलोकन आधारमा आयोजित प्रेस कन्फ्रेन्समा वेधशालाका उपनिर्देशक वू जुफेंगले बताए कि एफआरबीहरू अत्यधिक चम्किला, अल्पकालीन रेडियो घटना हुन्, जुन केही मिलिसेकेन्ड मात्र टर्छन् तर सूर्यले एक पूर्ण हप्तामा छाड्ने कुल विकिरण बराबर ऊर्जा विसर्जन गर्छन्।

२००७ मा पहिलो पटक पत्ता लागेदेखि खगोलविदहरूले न्यूट्रन तारा र अन्य सघन वस्तुहरू समावेश गरिएका विभिन्न मोडलहरू प्रस्ताव गर्दै आएका थिए। दोहोरिने एफआरबीहरूमा आवधिक स्फुरण गतिविधिले बाइनरी उत्पत्तिको संकेत दिए पनि प्रत्यक्ष अवलोकन प्रमाण लामो समयदेखि अप्राप्य नै थियो।

यस रहस्य समाधान गर्न अनुसन्धान दलले फास्टको अद्वितीय संवेदनशीलताको उपयोग गरी जुन २०२२ देखि पृथ्वीबाट २.९ अर्ब प्रकाश वर्ष टाढा रहेको दोहोरिने एफआरबी २०२२०५२९ को निरन्तर अनुगमन गरेको थियो।

अध्ययनमा वैज्ञानिकहरूले ‘फैराडे रोटेशन मेजर’ (आरएम) नामक एउटा महत्वपूर्ण प्यारामिटरमा नजर राखे, जुन एफआरबीको रेडियो सङ्केत पृथ्वीसम्म आउने बाटोमा रहेको चुम्बकीय वातावरणको एउटा सटीक ‘ब्रह्माण्डीय प्रवेशद्वार’ हो।

पहिलो १८ महिनाको अनुगमनमा एफआरबी २०२२०५२९ को आरएममा सामान्य उतारचढाव मात्र देखिएको थियो। तर डिसेम्बर २०२३ मा अनुसन्धान दलले एक असाधारण घटना दर्ता गर्यो : आरएम अचानक आफ्नो औसत उतारचढावभन्दा करिब २० गुणा बढेर दुई हप्ताभित्र फेरि सामान्य स्तरमा फर्क्यो।

यो चुम्बकीय वातावरणको नाटकीय, द्रुत र प्रतिवर्ती परिवर्तन एफआरबी अनुसन्धानको इतिहासमा पहिलो पटक दर्ता भएको हो। अनुसन्धानकर्ताहरूले यो व्यवहार स्रोत र पृथ्वीबीचको दृष्टि रेखामा एक सघन, चुम्बकीय प्लाज्मा बादलहरू हट्नुको परिणाम हो भनी व्याख्या गरेका छन्।

वू जुफेंगले भने, “यदि एफआरबी २०२२०५२९ एउटा अलग भएको न्यूट्रन ताराबाट उत्पत्ति भएको भए, अवलोकन गरिएको घटना व्याख्या गर्न सकिँदैन। यसको विपरीत, बाइनरी प्रणालीभित्र, साथी ताराबाटको हिंसक गतिविधि वा बाइनरी कक्षाको विशेष ज्यामितीय संरचनाले यो घटना स्वाभाविक रूपमा उत्पन्न गर्नसक्छ।”

पश्चिम भर्जिनिया विश्वविद्यालयका प्रोफेसर डन्कन लोरिमरले यस खोजलाई “उल्लेखनीय नतिजा” भन्दै फास्ट टेलिस्कोपको शक्तिलाई श्रेय दिए।

फास्ट सञ्चालन र विकास केन्द्रका उपनिर्देशक सुन जिङ्हाइले बताए कि एफआरबी २०२२०५२९ एक आन्तरिक रूपले मन्द स्रोत हो र यसको धेरै स्फुरण अरू उपकरणहरूले पत्ता लगाउन चुनौतीपूर्ण छ। फास्टको अभूतपूर्व संवेदनशीलता र उन्नत डाटा प्रशोधन प्रविधिले यो अवलोकन सम्भव बनाएको हो।

क्विचउको प्राकृतिक गहिरो कार्स्ट भ्रमरमा अवस्थित फास्टको अवलोकन क्षेत्र ३० वटा मानक फुटबल मैदान बराबर छ। विश्वको सबैभन्दा ठूलो एकल-डिश रेडियो टेलिस्कोपको रूपमा फास्टले जनवरी २०२० मा औपचारिक सञ्चालन सुरु गरेको थियो र मार्च २०२१ मा आधिकारिक रूपमा विश्वका लागि खोलिएको थियो। यो पल्सर, एफआरबी र अन्तरतारकीय माध्यमको अध्ययनको लागि अग्रणी सुविधा बनेको छ।

सुन जिङ्हाइले भने, “फास्टको उन्नतिकरण योजना हाल निर्माणाधीन छ : ठूलो टेलिस्कोप वरिपरि दर्जनाैं मध्यम-अपर्चर एन्टेनाहरू तैनाथ गरी विश्वभर अद्वितीय, फास्ट-केन्द्रित विशाल सिंथेटिक अपर्चर एरे बनाइनेछ। यसले एकल-डिश टेलिस्कोपहरूमा संवेदनशीलता र रिजोल्युसन बीचको मौलिक समायोजनलाई नाघेर समग्र अवलोकन प्रदर्शनमा गुणात्मक छाल मार्नेछ।”

चिनियाँ विज्ञान एकेडमीका एकडेमीशियन र पर्पल माउन्टेन वेधशालाका अनुसन्धानकर्ता शि शेंगकाईले भने, “यो नयाँ खोजले एफआरबीको उत्पत्ति खुल्ने दिशामा एक महत्वपूर्ण वैज्ञानिक प्रगति र निर्णायक कदम प्रतिनिधित्व गर्छ।” उनले एफआरबीको रहस्य बुझ्नका लागि उनको टोलीले चिनको छिङ्घाई प्रान्तको देलिन्हामा १५-मिटर सबमिलिमिटर टेलिस्कोप निर्माण गर्दै र दक्षिणी ध्रुवमा टेराहर्ट्ज टेलिस्कोपको योजना बनाएको जानकारी दिए। यी सुविधाहरूले फास्टसँग मिलेर विभिन्न आवृत्ति ब्यान्डहरूमा अवलोकन गरी ब्रह्माण्डीय रहस्यहरू उद्घाटन गर्नेछन्।