नेकपा एमालेभित्र प्राे-अमेरिकी “सफाइ”: राजनीतिक शुद्धिकरण वा राष्ट्रिय स्वायत्तताको रणनीति?

# पासाङ ल्हामु

नेकपा एमालेभित्र अमेरिकी समर्थक मानिएका व्यक्तिहरू विरुद्ध केपी शर्मा ओलीको नेतृत्वमा चलाइएको कारबाहीलाई केवल पार्टी आन्तरिक सफाइ भनेर हेर्नु अपूर्ण हुनेछ। यो एउटा जटिल राजनीतिक-कूटनीतिक प्रक्रिया हो, जसले नेपालको राष्ट्रिय स्वायत्तता, विदेश नीति र आन्तरिक राजनीतिक गतिशीलताको नयाँ अध्याय सुरु गरेको छ। नेपाली राजनीतिमा विदेशी शक्तिहरूको हस्तक्षेपको इतिहास नयाँ होइन। विशेष गरी संक्रमणकालीन अवस्थामा रहेको यो हिमाली राष्ट्र विभिन्न ग्लोबल शक्तिहरूको भू-राजनीतिक खेलको मैदान बन्दै आएको छ। यसै संदर्भमा ओलीले ईश्वर पोखरेल, सुरेन्द्र प्रसाद पाण्डे, भीम रावल, विष्णु रिमाल, गोकुल बास्कोटा र कृष्णगोपाल श्रेष्ठ जस्ता वरिष्ठ नेताहरूलाई पार्टीबाट टाढा गरे वा उनीहरूको भूमिका सीमित गरे, त्यसको गहिरो अर्थ छ। यी नेताहरू विभिन्न समयमा अमेरिकी दूतावाससँग नजिकको सम्बन्ध राख्ने, अमेरिकी मूल्य र नीतिहरूको समर्थन गर्ने र नेपाली सेनाका केही गुटहरूसँगको सम्बन्धका लागि चर्चित थिए। योगेश भट्टराईलाई उम्मेदवारीबाट बञ्चित गर्नु पनि यसै रणनीतिको अर्को चरण हो। यी सबै कारबाहीहरूले पार्टी भित्रबाट बाह्य शक्तिको प्रभाव कम गर्ने स्पष्ट संकेत दिएको छ।

नेपालमा अमेरिकी हितहरू धेरै पक्षपाती रहेका छन्: चीनको प्रभाव न्यूनीकरण गर्ने र दक्षिण एसियामा अमेरिकी प्रभाव क्षेत्र विस्तार गर्ने, लोकतान्त्रिक मूल्य, मानव अधिकार र सिविल सोसाइटीको नाममा नेपाली राजनीतिमा प्रभाव राख्ने, नेपाली सेनामा प्रशिक्षण र सहयोगको माध्यमबाट रणनीतिक सम्बन्ध कायम गर्ने, भारत-चीन-अमेरिका त्रिकोणमा नेपाललाई भू-राजनीतिक सन्तुलनको हिस्सा बनाउने। यस संदर्भमा एमालेभित्र अमेरिकी समर्थकहरूको उपस्थितिले पार्टीको नीति निर्धारणमा प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने सम्भावना रह्यो। ओलीले यसलाई राष्ट्रिय स्वायत्तताको लागि खतराको रूपमा व्याख्या गरे। ओलीको विदेश नीति स्पष्ट छ: कुनै पनि एक शक्ति नजिक नभई सन्तुलित र बहुमुखी सम्बन्ध कायम गर्ने। उनले चीनसँग पारवहन सम्झौता र बीआरआईमा सहभागिता जस्ता कदमहरू चालेका छन् भने भारतसँग पनि परम्परागत सम्बन्धलाई नयाँ ढंगमा परिभाषित गर्न खोजेका छन्। यस सन्तुलनमा अमेरिकी प्रभावको अधिकताले खलल पार्न सक्थ्यो। त्यसैले पार्टी भित्रबाट यस्तो प्रभावलाई न्यूनीकरण गर्नु उनको रणनीतिको जरुरी अंग बन्यो।

यस सफाइमा नेपाली सेनाका केही अवकाशप्राप्त र सक्रिय अधिकारीहरूसँग सम्बन्धित नेताहरू समावेश थिए। नेपाली सेनामा अमेरिकी प्रशिक्षण, संयुक्त अभ्यास र सैन्य सहयोग बढ्दो छ। ओलीले सेनालाई पूर्ण रूपमा राष्ट्रिय नियन्त्रणमा राख्न चाहन्छन् र यसलाई कुनै पनि बाह्य शक्तिको प्रभावमा पर्नबाट रोक्न चाहन्छन्। सेना र राजनीतिक दलबीचको सम्बन्ध सधैं संवेदनशील रहँदै आएको छ। यस सफाइले सेनामा पनि सन्देश पठाएको छ: राजनीतिमा सेनाको भूमिका सीमित हुनुपर्छ र सेना विभिन्न बाह्य शक्तिहरूको प्रभावमुक्त हुनुपर्छ। अमेरिकाले यस सफाइप्रति प्रत्यक्ष प्रतिक्रिया दिएको छैन। तर, विभिन्न माध्यमहरूबाट अमेरिकी हित अनुरूप नीतिहरूमा परिवर्तन देखिन थालेको छ: नेपाली मिडियामा ओली विरोधी विषयवस्तु बढेको, सिविल सोसाइटी र मानव अधिकार संस्थाहरूबाट लोकतन्त्रको स्थिति सम्बन्धी चिन्ता व्यक्त गरिएको, विभिन्न अध्ययन संस्थाहरूबाट नेपालको चीन झुकाव सम्बन्धी विश्लेषणहरू प्रकाशित हुने, अमेरिका रणनीतिलाई हेर्न चीनले धैर्यताको नीति अवलम्बन गरेको छ। पश्चिमाहरू लामो समयसम्म नेपाली राजनीतिमा प्रभाव राख्न चाहन्छन्, अल्पकालीन प्रतिक्रियामा फस्न चाहँदैनन्।

चीनले यस सफाइलाई सकारात्मक रूपमा लिएको छ। नेपालभित्र अमेरिकी प्रभाव घटाउने कुनै पनि कदम चीनको रणनीतिक हितमा पर्छ। चीन-नेपाल सम्बन्धलाई गहिरो बनाउन यसले मद्दत गर्नसक्छ। भारतको लागि यो जटिल स्थिति हो। एकातिर भारत पनि नेपालमा अमेरिकी प्रभाव बढ्नु रुचाउँदैन, अर्कोतिर ओलीको चीन झुकावले भारतलाई चिन्तित बनाउँछ। भारतले यस घटनापछि नेपालसँगको सम्बन्धमा सूक्ष्म समायोजन गर्नसक्छ। यस सफाइका दीर्घकालीन प्रभावहरू यस्ता हुनसक्छन्: एमाले भित्र ओलीको नेतृत्व अझ सुदृढ हुने, पार्टीको विचारधारात्मक एकरूपता बढ्ने, अमेरिका एमालेभित्र प्रत्यक्ष प्रभाव राख्न गाह्रो हुने, नेपालको विदेश नीतिमा अधिक स्वतन्त्र र स्पष्ट दिशा देखा पर्ने, विपक्षी दलहरूले यसलाई लोकतन्त्र विरोधी कदमको रूपमा प्रचार गर्ने, आगामी निर्वाचनमा विदेश नीति एउटा प्रमुख मुद्दा बन्ने।

विश्व मानचित्रमा नयाँ शीतयुद्धको छायाँ लामो भइरहेको छ। अमेरिका-चीन प्रतिस्पर्धा विश्वभरि देखिन्छ। नेपाल जस्तो सानो तर सामरिक रूपमा महत्त्वपूर्ण मुलुक यस प्रतिस्पर्धाको मैदान बन्न बाध्य छ। ओलीले पार्टीभित्र अमेरिकी समर्थकहरूको सफाइ गरेर नेपाललाई यस प्रतिस्पर्धाबाट केही मात्रामा टाढा राख्न खोजेको हुनसक्छ। उनी नेपाललाई कुनै पनि शिविरमा पूर्ण रूपमा सामेल नहुने र सबैसँग व्यावहारिक सम्बन्ध राख्ने नीति अपनाउन चाहन्छन्। नेकपा एमाले भित्र अमेरिकी समर्थकहरूको सफाइ केवल पार्टी आन्तरिक मामला होइन। यो नेपालको राष्ट्रिय हितको पुनर्परिभाषा, विदेश नीतिको पुनर्समायोजन र आन्तरिक राजनीतिको पुनर्गठनसँग जोडिएको ऐतिहासिक प्रक्रिया हो। ओलीले यसबाट तीनवटा स्पष्ट सन्देश दिएका छन्: नेपालको नीति निर्धारण नेपालीहरूले गर्नेछन्, बाह्य शक्तिहरूले होइन; बहुमुखी विदेश नीतिको लागि आन्तरिक एकता आवश्यक छ; राष्ट्रिय स्वायत्तता भन्नाले केवल कूटनीतिक बयानबाजी होइन, आन्तरिक संस्थागत सफाइ पनि हो। यो प्रक्रिया विवादास्पद छ, यसले लोकतान्त्रिक मूल्यहरूसँग टकराव पनि सिर्जना गर्छ। तर, सार्वभौमिकताको संघर्ष गर्ने राष्ट्रहरूका लागि आन्तरिक शुद्धिकरण र बाह्य प्रभाव न्यूनीकरण एउटा ऐतिहासिक आवश्यकता हुनसक्छ। नेपालले यस मार्गमा हिड्दा अन्तर्राष्ट्रिय समुदायसँगको सम्बन्ध कायम राख्नुका साथै आफ्नो राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने चुनौती सामना गर्नेछ। ओलीको यो कदमले नेपाली राजनीतिलाई नयाँ मोड दिएको छ, जसको अन्तिम नतिजा भविष्यको इतिहासले नै निर्धारण गर्नेछ।