राष्ट्रपति पुतिनको रणनीतिक चाल र रुसको पुनरुत्थानशील वैश्विक भूमिका

# प्रेम सागर पाैडेल

२१औँ शताब्दीको विश्व राजनीति तीव्र रूपले रूपान्तरणको चरणमा छ। एकध्रुवीय विश्व व्यवस्थाको वर्चस्व कमजोर हुँदै जाँदा बहुध्रुवीय शक्ति संरचना क्रमशः स्पष्ट बन्दै गएको छ। यही संक्रमणकालीन समयमा रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुतिनले रुसी सुरक्षा परिषदको बैठकमा दिएका वक्तव्य र गरेका निर्णयहरू साधारण कूटनीतिक टिप्पणी होइनन्, बरु बदलिँदो विश्व व्यवस्थामा रुसले आफ्नो स्थान कसरी पुनःस्थापित गर्दैछ भन्ने कुराको गहिरो संकेत हुन्। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पबाट प्राप्त “शान्ति परिषद (Peace Council)” मा सहभागिताको व्यक्तिगत निमन्त्रणादेखि लिएर युक्रेन, गाजा, उत्तर–पूर्वी एसिया, ग्रीनल्याण्ड र जफत गरिएका रुसी सम्पत्तिसम्मका विषयमा पुतिनले व्यक्त गरेका विचारहरूलाई समग्रतामा हेर्दा, यो बैठक अन्तर्राष्ट्रिय राजनीति र कूटनीतिमा रुसको बढ्दो आत्मविश्वास र रणनीतिक परिपक्वताको प्रतिविम्ब हो।

सबैभन्दा पहिले, ट्रम्पबाट आएको “शान्ति परिषद” को निमन्त्रणालाई पुतिनले सार्वजनिक रूपमा स्वीकार्दै धन्यवाद दिनु आफैंमा महत्वपूर्ण संकेत हो। यसले देखाउँछ कि रुस अब केवल प्रतिक्रियात्मक शक्ति होइन, बरु विश्वव्यापी शान्ति र सुरक्षा बहसको केन्द्रमा रहन चाहने सक्रिय शक्ति हो। पुतिनले रुसी विदेश मन्त्रालयलाई प्रस्तावको गहिरो अध्ययन गर्न र साझेदार राष्ट्रहरूसँग परामर्श गर्न निर्देशन दिनु रुसको परिपक्व कूटनीतिक शैलीको उदाहरण हो। यसबाट स्पष्ट हुन्छ कि रुस भावनात्मक वा हतारो निर्णय होइन, दीर्घकालीन रणनीति र बहुपक्षीय परामर्शका आधारमा अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा कदम चाल्न चाहन्छ।

यस सन्दर्भमा, पुतिनले युक्रेन संकट समाधानमा अमेरिकी योगदानलाई खुलेर स्वीकार गर्नु विशेष ध्यानयोग्य छ। पश्चिमी मिडियामा प्रायः रुसलाई एक्लो पार्ने वा पूर्ण रूपमा नकारात्मक चित्रण गर्ने प्रवृत्ति देखिए पनि, पुतिनको यो अभिव्यक्तिले रुसको कूटनीति शून्य–योग (zero-sum) सोचमा सीमित छैन भन्ने देखाउँछ। बरु, जहाँ सम्भव छ, त्यहाँ साझा समाधान खोज्ने र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यलाई स्वीकार गर्ने व्यवहारिक यथार्थवाद (pragmatic realism) रुसको दृष्टिकोणमा स्पष्ट देखिन्छ। यसले युक्रेन संकटलाई सैन्य टकरावको अन्तहीन चक्रबाट निकालेर राजनीतिक र कूटनीतिक समाधानतर्फ लैजाने सम्भावनाको ढोका खोल्छ।

गाजा र मध्यपूर्वबारे पुतिनको टिप्पणी पनि यही सन्दर्भमा बुझ्नुपर्छ। उनले गाजाको प्रक्रिया मध्यपूर्व संकट समाधानमा सकारात्मक प्रभाव पार्नुपर्नेमा जोड दिएर रुस आफूलाई केवल युरोप–केन्द्रित शक्ति होइन, विश्वव्यापी शान्ति प्रक्रियाको सरोकारवाला शक्ति मान्छ भन्ने सन्देश दिएका छन्। मध्यपूर्वमा दशकौँदेखि जारी अस्थिरताले विश्व राजनीतिलाई निरन्तर प्रभावित गर्दै आएको छ, र यहाँ रुसको सक्रिय भूमिका बहुध्रुवीय विश्वको एउटा महत्त्वपूर्ण स्तम्भको रूपमा उदाउँदै गएको छ। सिरियादेखि गाजासम्म, रुसले आफूलाई वैकल्पिक मध्यस्थ र सन्तुलनकारी शक्तिका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ, जुन पश्चिमी हस्तक्षेप–केन्द्रित मोडेलभन्दा फरक छ।

पुतिनले जफत गरिएका रुसी सम्पत्तिबाट एक अर्ब डलर “शान्ति परिषद” लाई उपलब्ध गराउन तयार रहेको घोषणा गर्नु आधुनिक कूटनीतिमा आर्थिक शक्तिको प्रयोगको अत्यन्त रोचक उदाहरण हो। यो केवल आर्थिक प्रस्ताव होइन, बरु राजनीतिक सन्देश पनि हो। यसले पश्चिमी देशहरूलाई कूटनीतिक दुविधामा राख्छ, यदि उनीहरूले यो प्रस्ताव स्वीकारे भने जफत सम्पत्तिको नैतिक र कानुनी वैधतामाथि प्रश्न उठ्छ, अस्वीकार गरे शान्ति प्रयासमा बाधकको भूमिकामा उभिनुपर्ने हुन्छ। यसरी, पुतिनले आर्थिक प्रतिबन्ध जस्तो देखिने कमजोरीलाई कूटनीतिक शक्तिमा रूपान्तरण गरेका छन्। यो कदमले देखाउँछ कि रुस प्रतिबन्धको सिकार मात्र होइन, प्रतिबन्धलाई नै रणनीतिक औजारमा बदल्न सक्ने क्षमता राख्छ।

उत्तर–पूर्वी एसियामा जफत सम्पत्तिको प्रयोगबारे अमेरिका र रुसबीच भइरहेको छलफल अझ गहिरो रणनीतिक संकेत हो। सामान्यतया यस्ता सम्पत्तिहरू युक्रेन वा युरोपेली पुनर्निर्माणसँग जोडिन्छन्, तर पुतिनले एसिया–प्रशान्त क्षेत्रको उल्लेख गरेर रुसको भूराजनीतिक दृष्टि कति फराकिलो छ भन्ने देखाएका छन्। यसले रुस केवल युरोप–केन्द्रित शक्ति नभई, एसिया–प्रशान्त क्षेत्रमा पनि सक्रिय र सन्तुलनकारी भूमिका खेल्न चाहन्छ भन्ने सन्देश दिन्छ। चीन, जापान, कोरियाली प्रायद्वीप र अमेरिकासँग जोडिएको यो क्षेत्र भविष्यको विश्व राजनीतिमा अत्यन्त निर्णायक मानिन्छ, र यहाँ रुसको उपस्थितिले बहुध्रुवीय सन्तुलनलाई अझ मजबुत बनाउँछ।

ग्रीनल्याण्डको प्रश्नमा पुतिनले अपनाएको तटस्थ र व्यावहारिक दृष्टिकोण पनि उल्लेखनीय छ। “यो अमेरिका र डेनमार्कबीचको विषय हो” भन्ने उनको भनाइ साना र ठूला राष्ट्रहरू सबैका लागि कूटनीतिक परिपक्वताको उदाहरण हो। अलास्काको ऐतिहासिक बिक्री सम्झँदै पुतिनले दिएको उत्तर केवल ऐतिहासिक स्मरण मात्र होइन, मनोवैज्ञानिक र सांस्कृतिक सन्देश पनि हो। यसले अमेरिकी क्षेत्रीय विस्तारको इतिहासलाई सम्झाउँदै, वर्तमान भू–राजनीतिक बहसलाई दीर्घकालीन ऐतिहासिक परिप्रेक्ष्यमा राख्छ। साथै, डेनमार्कले ग्रीनल्याण्डलाई उपनिवेशझैँ व्यवहार गरेको टिप्पणीले पुतिनले पश्चिमी उपनिवेशवादको आलोचना गर्दै आफूलाई वैकल्पिक नैतिक कथानक (narrative) को वाहकका रूपमा प्रस्तुत गरेको देखिन्छ।

यी सबै वक्तव्य र निर्णयहरूको समष्टिगत प्रभाव हेर्दा, रुसको अन्तर्राष्ट्रिय हैसियत उल्लेखनीय रूपमा बलियो बन्दै गएको देखिन्छ। अमेरिका–रुस सम्बन्धमा यसले नयाँ सम्भावना र पुराना अविश्वास दुवैलाई उजागर गरेको छ। ट्रम्पसँगको संवादको सम्भावनाले वाशिङ्टन–मस्को सम्बन्धमा लचिलोपनको संकेत दिएको छ, जसले युरोपेली राजनीतिमा पनि तरंग पैदा गरेको छ। यदि अमेरिका र रुसबीच कुनै किसिमको सहमति वा समझदारी विकसित भयो भने, युरोपेली संघ र नाटोभित्र गहिरो बहस र पुनर्विचार अनिवार्य हुनेछ। यसरी, रुस केवल द्विपक्षीय सम्बन्धमा होइन, सम्पूर्ण पश्चिमी गठबन्धनको आन्तरिक गतिशीलतामा समेत प्रभाव पार्ने स्थितिमा छ।

रुस–चीन सम्बन्धको सन्दर्भमा पनि पुतिनको यो चाल अत्यन्त सूक्ष्म र रणनीतिक छ। पश्चिमसँग संवादको ढोका खुला राख्दै रुसले चीनसँगको सम्बन्धलाई सन्तुलित साझेदारीतर्फ लैजान खोजेको देखिन्छ। यसले रुस–चीन सम्बन्धलाई अवसरवादी वा अस्थायी गठबन्धनभन्दा पर, व्यवहारिक सहकार्यको लचिलो ढाँचामा रूपान्तरण गर्छ। यस्तो ढाँचाले दुवै देशलाई आफ्नो–आफ्नो राष्ट्रिय हितअनुसार अन्य शक्तिसँग पनि संवाद गर्ने स्वतन्त्रता दिन्छ, जुन बहुध्रुवीय विश्वको मुख्य विशेषता हो।

अन्ततः, पुतिनको सुरक्षा परिषदको बैठकमा दिएका वक्तव्यहरू शीतयुद्धपछिको विश्व व्यवस्थाको अन्त्य र नयाँ बहुध्रुवीय युगको औपचारिक प्रवेशको घोषणाजस्तै छन्। रुस अब रक्षात्मक अवस्थामा सीमित शक्ति होइन, बरु शान्ति, सुरक्षा र पुनर्निर्माणका वैकल्पिक मोडेल प्रस्तुत गर्ने आत्मविश्वासी वैश्विक शक्ति हो। पुतिनको नेतृत्वमा रुसले देखाएको रणनीतिक स्पष्टता, ऐतिहासिक चेतना र कूटनीतिक लचकताले अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा उसको प्रभाव अझ विस्तार हुने संकेत दिन्छ।

यो परिवर्तन साना र विकासशील देशहरूका लागि चुनौती मात्र होइन, अवसर पनि हो। बहुध्रुवीय विश्वमा एउटै शक्ति केन्द्रको दबाबभन्दा सन्तुलित सम्बन्ध, स्वतन्त्र कूटनीति र बहुपक्षीय सहकार्यको सम्भावना बढ्छ। पुतिनको यो कदमले शतरञ्जको बोर्डलाई पुनःव्यवस्थित गरेको छ। अब विश्व राजनीति पहिलेभन्दा जटिल, तर सम्भावनायुक्त बनेको छ। रुस, राष्ट्रपति पुतिनको नेतृत्वमा, यस नयाँ विश्व व्यवस्थाको केवल सहभागी होइन, सक्रिय निर्माता बन्ने दिशामा दृढताका साथ अघि बढिरहेको देखिन्छ।

लेखक: प्रेम सागर पौडेल नेपालका वरिष्ठ पत्रकार र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध विश्लेषक हुनुहुन्छ। उहाँले नेपाल-चीन सम्बन्ध, हिमालय क्षेत्रको भू-राजनीति, र एसियाली सुरक्षा मुद्दाहरूमा गहन अध्ययन गर्नुभएको छ।