भावनात्मक राजनीति र अराजकताको डिजाइन : बालेन साह, टेक्नोलोजी र ‘जेलेन्स्की मोडल’

# प्रेम सागर पाैडेल

२१औँ शताब्दीको राजनीति अब नारामा होइन, न्यूरोनमा खेलिन्छ। विचारको मैदानभन्दा भावनाको प्रयोगशालामा सत्ता निर्माण हुने यो समयले एउटा असहज प्रश्न उठाइरहेको छ, के हामी सचेत नागरिक हौँ, कि प्रविधिद्वारा निर्देशित दर्शक मात्र ? यही प्रश्नको छायाँमा नेपालमा पछिल्लो समय देखिएको राजनीतिक प्रवृत्तिले बालेन साहलाई केन्द्रमा राखेर एउटा गहिरो बहस जन्माएको छ। यो बहस समर्थन र विरोधको सरल द्वन्द्व होइन; यो टेक्नोलोजी, दृश्य–राजनीति, अवचेतन मनोविज्ञान र लोकतान्त्रिक स्थिरताबीचको जटिल सम्बन्धको कथा हो, जसको अन्तर्राष्ट्रिय उदाहरण युक्रेनका राष्ट्रपति भोलोदोमिर जेलेन्स्की हुन्।

युक्रेनमा जेलेन्स्कीको उदयलाई धेरैले ‘पुरानो राजनीतिक वर्गको अन्त्य’ भनेर उत्सव माने। तर समयसँगै देखियो, त्यो उदय विचारको जित होइन, छविको विजय थियो। अभिनेता, टेलिभिजन पात्र र ‘हामीजस्तै मान्छे’को भावनात्मक छविले चुनाव जित्यो, तर शासनको कठोर यथार्थले त्यो भावनात्मक पूँजीलाई निरन्तर परीक्षा लिइरह्यो। जेलेन्स्कीको सन्दर्भ यहाँ कुनै युद्ध–राजनीतिक दोषारोपणका लागि होइन, एउटा प्रविधि–आधारित राजनीतिक मोडलको उदाहरणका लागि महत्त्वपूर्ण छ, जहाँ मतदाता तर्कले होइन, अनुभूतिले निर्देशित हुन्छन्। यही मोडलको नेपाली अनुवाद पछिल्ला वर्षहरूमा, विशेषगरी बालेन साह वरिपरि, क्रमशः विकसित हुँदै गएको देखिन्छ। मैले केही बर्षअघि नै देश युक्रेन माेडेलतर्फ गइरहेको विषयमा आफ्नो विचार लेख र टेलिभिजन अन्तर्वार्ता मार्फत सार्वजनिक गरेको थिएँ।

बालेन साहको उदय आफैँमा असामान्य थिएन; असामान्य थियो त्यसको गति र शैली। परम्परागत पार्टी संरचना, घोषणापत्र र लामो भाषणभन्दा बाहिर उभिएको एउटा व्यक्तित्व, जसले टेक्नोलोजीलाई केवल माध्यम होइन, राजनीति नै बनायो। सामाजिक सञ्जालमा छोटा, तीखा, दृश्य–प्रधान सन्देश; विरोधीलाई ‘पुरानो’ र आफूलाई ‘नयाँ’ ठहर गर्ने सरल द्वन्द्व; र आलोचनालाई पनि एल्गोरिद्मिक लोकप्रियतामा रूपान्तरण गर्ने क्षमता, यी सबैले बालेनलाई राजनीतिक पात्रभन्दा पनि डिजिटल युगको ‘आइकन’ बनाइदियो। तर यहीँबाट प्रश्न सुरु हुन्छ, जब राजनीति आइकनमा सिमित हुन्छ, संस्था र प्रक्रियाको के हुन्छ?

यस प्रश्नलाई बुझ्न ‘सब्लिमिनल क्याम्पेन’को अवधारणामा फर्कनुपर्छ। सब्लिमिनल क्याम्पेन प्रत्यक्ष प्रचार होइन। यसले नागरिकलाई “मत देऊ” भन्दैन; बरु दृश्य, धुन, प्रतीक र दोहोरिने भावनात्मक संकेतमार्फत अवचेतन मनलाई प्रभावित गर्छ। नागरिकलाई आफू अभियानको हिस्सा भएको अनुभूति हुँदैन, तर निर्णय क्षणमा उनी पहिले नै निर्देशित भइसकेका हुन्छन्। अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक विश्लेषणमा यसलाई लोकतन्त्रका लागि जोखिमपूर्ण मानिन्छ, किनकि यसले बहसलाई छोट्याउँछ, प्रश्नलाई भावनामा घोल्छ, र जिम्मेवारीलाई व्यक्तित्वको छायाँमा हराउँछ।

नेपालमा यस प्रविधिको प्रयोग झन सूक्ष्म र चतुर ढंगले देखिन थालेको छ। हालै सार्वजनिक भएको सविना काफ्लेको सिनेमाटिक भिडियो यसको एउटा स्पष्ट उदाहरण हो। २७ सेकेण्डको छोटो क्लिप, उच्चस्तरीय ग्राफिक्स, अंग्रेजी धुन, आत्मविश्वासी क्याटवाक, झट्ट हेर्दा यो व्यक्तिगत प्रस्तुति जस्तो लाग्छ। तर राजनीति यति सरल हुँदैन। भिडियो छायांकन गरिएको स्थान, क्यामेराको कोण, दोहोरिने दृश्य र संगीतको संयोजनले एउटा संकेतात्मक कथा भन्छ, भाषण बिना सन्देश, आरोप बिना दाबी। दरबारमार्गको टायल ओछ्याइएको सडक, जसलाई एक समय बालेनको ‘काम’ भनेर प्रशंसा र आलोचना दुवै गरिएको थियो, अहिले दृश्य–राजनीतिको प्रतीक बन्छ। सडकमा हिँड्ने चाल केवल हिँडाइँ होइन; त्यो ‘काम देखाएर भावना जगाउने’ रणनीति हो।

यहीँबाट बालेन साहलाई ‘जेलेन्स्की शैली’मा खलनायक बनाइँदै गरेको अर्को पाटो पनि देखिन्छ। राजनीतिक द्वन्द्वमा खलनायक निर्माण दुई तरिकाले हुन्छ, प्रत्यक्ष आरोप वा प्रतीकात्मक फ्रेमिङ। अहिले देखिएको दोस्रो हो। टेक्नोलोजीको सहाराले कुनै व्यक्तिलाई या त ‘उद्धारकर्ता’ या ‘विनाशको संकेत’ बनाइन्छ। समर्थक वृत्तमा बालेन ‘सिस्टम तोड्ने नायक’ हुन् भने आलोचक वृत्तमा उनी ‘संस्थालाई कमजोर बनाउने जोखिम’। दुवै फ्रेमिङ भावनात्मक छन्; दुवैले नागरिकलाई तर्कभन्दा धारणा रोज्न बाध्य पार्छन्।

युक्रेनमा जेलेन्स्कीले प्रयोग गरेको मोडल यही थियो, पुरानो राजनीतिक वर्गलाई खलनायक बनाउने, आफूलाई विकल्पको रूपमा प्रस्तुत गर्ने, र टेक्नोलोजी मार्फत त्यो कथा निरन्तर दोहोर्‍याउने। नेपालमा भने स्थिति उल्टो मोडतर्फ जान सक्छ, जहाँ बालेन स्वयंलाई ‘संस्थाविरोधी’, ‘अराजकताको संकेत’का रूपमा चित्रण गरिँदैछ। यो चित्रण पनि प्रत्यक्ष प्रमाणभन्दा दृश्य, संकेत र भावनामा आधारित छ। परिणामतः नागरिक दुई ध्रुवमा विभाजित हुन्छन् समर्थन वा विरोध तर बीचको विवेकशील बहस हराउँछ।

देशलाई अराजकतामा धकेल्ने कुरा यहाँ कुनै एक व्यक्तिको नियतसँग मात्र जोडिएको छैन। अराजकता तब जन्मिन्छ जब राजनीति व्यक्तित्वमा सिमित हुन्छ, संस्था कमजोर हुन्छन्, र प्रविधि नियमनबिनाको शक्ति बन्छ। एल्गोरिद्मले के देखाउने, के लुकाउने भन्ने निर्णय गर्दा नागरिकको चेतना क्रमशः फिल्टर बबलमा थुनिन्छ। एउटै पात्रका समर्थकले केवल समर्थन देख्छन्, विरोधीले केवल विरोध। साझा यथार्थ टुक्रिन्छ, र लोकतन्त्र संवाद होइन, भिडन्त बन्छ।

यस सन्दर्भमा टेक्नोलोजी तटस्थ छैन। यो न त स्वतः लोकतान्त्रिक छ, न त स्वतः खतरनाक। यसको प्रयोग कसरी हुन्छ भन्ने निर्णायक हो। जब टेक्नोलोजी विचार प्रसारका लागि होइन, भावना हेरफेरका लागि प्रयोग हुन्छ; जब दृश्यले प्रश्नलाई छोप्छ; जब छोटा क्लिपले जटिल नीतिलाई विस्थापित गर्छ, तब राजनीति शो बन्छ, शासन चुनौती। जेलेन्स्कीको अनुभवले यही देखाएको छ, भावनाले जितेको सत्ता, संरचनाले धान्न कठिन हुन्छ।

नेपालको सन्दर्भ झन संवेदनशील छ। संक्रमणकालीन लोकतन्त्र, कमजोर संस्थागत संस्कृति, र उच्च डिजिटल पहुँचको मिश्रण खतरनाक हुन सक्छ। यहाँ सब्लिमिनल क्याम्पेनले व्यक्तिपूजा बढाउँछ, आलोचनालाई देशद्रोहसँग जोड्ने जोखिम बढाउँछ, र अन्ततः असहमतिको स्थान संकुचित गर्छ। बालेन साहलाई नायक वा खलनायक जे जसरी चित्रण गरिए पनि, समस्या व्यक्ति होइन, समस्या मोडल हो। त्यो मोडल जसले नागरिकलाई सोच्न होइन, महसुस गर्न सिकाउँछ।

यसैले प्रश्न उठ्छ, के हामी जेलेन्स्की शैलीको राजनीतिक प्रयोगबाट पाठ सिक्दैछौँ, कि त्यही बाटो अनुवाद गर्दैछौँ ? लोकतन्त्र टिकाउन चुनाव जित्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन; बहस, पारदर्शिता र उत्तरदायित्व चाहिन्छ। टेक्नोलोजीलाई निषेध गर्ने होइन, नियमन र चेतनासँग जोड्ने आवश्यकता छ। दृश्यलाई नकार्ने होइन, दृश्यपछाडिको सत्य खोज्ने संस्कार चाहिन्छ।

अन्ततः बालेन साहको भविष्य, वा कुनै पनि राजनीतिक पात्रको मूल्यांकन, भावनात्मक भिडमा होइन, संस्थागत प्रभावमा हुनुपर्छ। देशविरुद्ध खलनायक बनाइँदैछ कि देशको पक्षमा नायक ठहरिँदैछ, यी दुवै चरम व्याख्या हुन्। लोकतन्त्रका लागि खतरनाक भनेको यही चरमकरण हो। जब राजनीति ध्रुवीकृत भावनामा फस्छ, तब अराजकताको ढोका खुल्छ, त्यो ढोका कुनै एक व्यक्तिले होइन, सामूहिक अविवेकले खोल्छ।

लोकतन्त्रको रक्षा प्रविधि बन्द गरेर होइन, विवेक जागृत गरेर हुन्छ। भावनाबाट होइन, विचारबाट। जेलेन्स्कीको कथा चेतावनी हो, न कि नक्कल गर्ने स्क्रिप्ट। नेपालले त्यो चेतावनी सुन्न सक्ला कि नसक्ला, यहीँबाट भविष्यको दिशा तय हुनेछ।

लेखक: प्रेम सागर पौडेल नेपालका वरिष्ठ पत्रकार र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध विश्लेषक हुनुहुन्छ। उहाँले नेपाल-चीन सम्बन्ध, हिमालय क्षेत्रको भू-राजनीति, र एसियाली सुरक्षा मुद्दाहरूमा गहन अध्ययन गर्नुभएको छ।