“भिआइपि’को ‘अपमान’, ‘सुरक्षा’को दोधार: नेपालको राजनीतिक संकट र अन्तर्राष्ट्रिय छविको प्रतिबिम्ब”

# मुना चन्द

नेपालको राजनीतिक आकाशगङ्गामा ताराहरू ठोक्किइरहेका छन्। एकातिर, सत्तारुढ गठबन्धन र प्रमुख प्रतिपक्षी नेकपा (एमाले) बीचको तनाव निरन्तर उचाइँ लिइरहेको छ। अर्कोतिर, एक घटनाले देशभित्र र बाहिर दुवै क्षेत्रमा गम्भीर चिन्ता र बहसलाई जन्म दिएको छ। पूर्वप्रधानमन्त्री र नेपालकै शक्तिशाली राजनीतिक व्यक्तित्व मध्ये एक, केपी शर्मा ओलीले त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा भएको, उनको शब्दमा, “सुन तस्कर जस्तो” चेकिङ् र “अपमानजनक” व्यवहारको खुलासा गरे। यसले एउटा तात्कालिक राजनीतिक विवाद मात्र होइन, नेपालको राज्य व्यवस्था, नागरिक अधिकार, सुरक्षा संस्कृति र अन्तर्राष्ट्रिय छविसम्बन्धी गहिरो प्रश्नहरू उठाएको छ। यो घटना केवल ओलीविरुद्धको षड्यन्त्र हो कि वा सबै नागरिक (यहाँसम्म कि पदासिन नेताहरूसम्म) लाई प्रभावित गर्ने व्यवस्थागत कमजोरीको प्रतिबिम्ब हो? यसले नेपालको राजनीतिक भविष्य र अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिष्ठामा के असर पार्छ?

ओलीको आरोप केवल एउटा व्यक्तिगत शिकायत मात्र होइन, यो वर्तमान राजनीतिक परिवेशको चरम अभिव्यक्ति हो। ओलीले नै स्पष्ट रूपमा ‘सरकारले योजनाबद्ध रूपमा अपमान गरेको’ आरोप लगाएका छन्। सरकार र प्रतिपक्ष बीचको अविश्वासको गहिरो खाडल यसको पृष्ठभूमिमा छ। नेकपा (एमाले) विभिन्न मुद्दामा सरकारको घोर विरोधमा रहेको छ र ओलीले ‘आन्दोलनतर्फ धकेल्ने’ वा ‘चुनावी प्रक्रियामै रहने’ बारे खुला रूपमा चर्चा गरेका छन्। यस्तो अवस्थामा, राज्यको सुरक्षा निकाय (विमानस्थल सुरक्षा) लाई राजनीतिक प्रतिद्वन्द्वीलाई असहज बनाउने औजारको रूपमा प्रयोग गरेको आरोप गम्भीर छ। यदि यो साँचो भएमा, यसले नेपालमा राज्यकैयौं अङ्गहरूको राजनीतिकरणको खतरनाक उदाहरण कायम गर्छ। यसले लोकतन्त्रको मूलभूत सिद्धान्त, सत्ता र प्रतिसत्ताको सम्मानजनक सहअस्तित्वलाई गम्भीर चुनौती दिंदैछ।

ओलीको घटनाले एउटा मौलिक द्वन्द्वलाई अगाडि ल्याएको छ: राष्ट्रिय सुरक्षाको हित र व्यक्तिको गोपनीयता तथा सम्मानको हक बीचको सन्तुलन। विमानस्थलको सुरक्षा अन्तर्राष्ट्रिय मानक अनुसार कडा हुनु जरुरी छ। तर प्रश्न यो हो: के सुरक्षाकर्मीहरूले ‘माथिबाट आएको आदेश’ (ओलीको दाबी अनुसार) को बहानामा विशिष्ट व्यक्तिजन्य लक्ष्य बनाउन सक्छन्? के देशको पूर्वप्रधानमन्त्री, जसले आफ्नो कार्यकालमा त्यही सुरक्षा निकायहरूको नीति निर्माण गर्न सहभागी थिए, उनी “साधारण संदिग्ध” जस्तै व्यवहारको पात्र हुन्छन्?

सुरक्षाकर्मीहरूको कर्तव्यपरायणतालाई प्रशंसा गर्नुपर्ने हो कि निन्दा गर्नुपर्ने हो, भन्ने प्रश्नको उत्तर यो घटनाको प्रकृतिमा निर्भर छ। यदि चेकिङ् वास्तविक सुरक्षा खतराको आधारमा, पारदर्शी प्रक्रिया अनुसार भएको भए, यो कर्तव्यपरायणताको उदाहरण हुन्थ्यो। तर यदि यो कुनै राजनीतिक निर्देशनको परिणाम हो भने, यो सुरक्षा निकायको दुरुपयोग र कर्तव्यपरायणताको विकृतिको उदाहरण हो। यसले सुरक्षाकर्मीहरूलाई आफैं राजनीतिक विवादको केन्द्रबिन्दु बनाउँछ, जुन उनीहरूको पेशागत निष्पक्षता र मनोबलको लागि हानिकारक छ।

घटनाको एक अर्को पाटो नेपालका विमानस्थलहरूको सामान्य सेवा स्तर र व्यवहारसँग सम्बन्धित छ। ओलीले भनेका छन्, “अचेल काठमाडौंको त्रिभुवन बिमानस्थल लगायत नेपालका कुनै पनि बिमानस्थलमा पदासिन प्रधानमन्त्री र मन्त्री लगायत सरकारी अधिकारीहरूलाई पनि भिआइपि सुविधा छैन।” यसले देखाउँछ कि यो घटना एकल नभएर व्यवस्थागत समस्याको सूचक हो। भिआइपि (विशिष्ट व्यक्ति) सुविधा केवल ‘विलासिता’ को विषय होइन, यो सुरक्षा, समयको कुशलतापूर्ण व्यवस्थापन र अन्तर्राष्ट्रिय प्रोटोकलसँग सम्बन्धित छ। विश्वका धेरै देशहरूमा, पदासिन राष्ट्रप्रमुख, सरकारप्रमुख र अन्य वरिष्ठ नेताहरूलाई राज्यप्रति सम्मान र कूटनीतिक परम्पराको कारण यस्तो सुविधा प्रदान गरिन्छ।

नेपालमा यो सुविधाको अभावले दुई कुरा देखाउँछ: एक, राज्यले आफ्ना वरिष्ठ पूर्वप्रतिनिधिहरूप्रति औपचारिक सम्मानको संस्कृति विकास गर्न सकेको छैन। दोस्रो, विमानस्थल जस्ता राष्ट्रिय प्रवेशद्वारहरूको सेवा स्तर र व्यवस्थापन अझै अन्तर्राष्ट्रिय मानकप्रतिको ध्यान दिएर सुधार गर्न बाँकी छ। यसले सामान्य नागरिकहरूको लागि पनि सेवाको गुणस्तरमा प्रश्न उठाउँछ।

अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा हेर्दा, यो घटना नेपालको लोकतान्त्रिक परिपक्वता र शासन व्यवस्थाको बारेमा गलत सन्देश पठाउँछ। ओलीले आफ्नो भाषणमा रेखाङ्कित गरेजस्तै, “विदेश जाँदा चिनजान भएका ठाउँमा समेत यस्तो व्यवहार हुँदैन, तर हिजो आफ्नै देशको विमानस्थलमा अपमान सहनुपर्‍यो।” विदेशी राजनीतिक, नेता र निवेशकहरूले नेपालको विमानस्थललाई देशको पहिलो छापको रूपमा हेर्छन्। यदि यहाँका पूर्वप्रधानमन्त्री जस्ता व्यक्तिले ‘अपमानजनक’ व्यवहार भोग्नु परेको छ भने, सामान्य विदेशी पर्यटक वा व्यवसायीलाई कस्तो व्यवहार हुनसक्छ भन्ने डर देखिन्छ। यसले पर्यटन र निवेशलाई प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा असर गर्न सक्छ।

कूटनीतिक स्तरमा, विदेशी राजदूतहरूले यस घटनालाई नेपालको आन्तरिक राजनीतिक अस्थिरताको सूचकको रूपमा लिन सक्छन्। विदेशी सहायता र सहयोग धेरैजसो सुशासन, मानवअधिकार र लोकतान्त्रिक संस्थाहरूको बलसँग जोडिएको हुन्छ। यस्ता घटनाले दातृ संस्थाहरूमा चिन्ता बढाउँछन्।

ओलीले यस घटनालाई आफ्नो राजनीतिक भाषणको हिस्सा बनाएर स्पष्ट संकेत दिएका छन् कि उनको पार्टी ‘परिस्थितिअनुसार कडा कदम’ चाल्न तयार छ। ‘आन्दोलन’ को शब्दले नेपाली राजनीतिक इतिहासमा दीर्घकालीन अवरोध, हड्ताल र हिंसाको स्मरण दिलाउँछ। यस घटनाले सत्ता र प्रतिपक्ष बीचको सम्बन्धलाई अझ तनावपूर्ण बनाएर देशलाई अर्को राजनीतिक गतिरोधतर्फ धकेल्न सक्छ। वैकल्पिक रूपमा, यसले प्रतिपक्षलाई चुनावी मैदानमा फर्कने र जनताको न्यायलाई मतपेटीमा छोड्न प्रेरित गर्न सक्छ।

तर सकारात्मक पक्षमा, यस घटनाले आवश्यक सुधारको लागि दबाब सिर्जना गर्नसक्छ। विमानस्थल सुरक्षा प्रोटोकल, भिआइपि व्यवस्था, र सुरक्षा निकायहरूको राजनीतिक हस्तक्षेपबाट स्वायत्तता जस्ता विषयहरूमा राष्ट्रिय बहस सुरु हुनसक्छ। संसदीय समितिहरूले यस मुद्दालाई उठाउन र जवाफदेहिता माग्न सक्छन्।

केपी शर्मा ओलीको विमानस्थल घटना केवल एउटा व्यक्तिगत विवाद वा तात्कालिक राजनीतिक झडप होइन। यो नेपालको राज्य व्यवस्था, शासन प्रणाली र अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धात्मकतामा भएको एक गहिरो चिरा हो। यसले देखाउँछ कि कसरी राजनीतिक विवादले राज्यका नागरिक सेवा प्रदायक संस्थाहरूलाई पनि आफ्नो शिकार बनाउँछ र देशको छवि धुलाम्य पार्छ।

सुरक्षाकर्मीहरूको ‘कर्तव्यपरायणता’ प्रशंसनीय हो कि भ्रष्ट, भन्ने कुरा यो निर्धारण गर्नुपर्छ कि उनीहरूले ‘कर्तव्य’ को आडमा ‘राजनीतिक आदेश’ को पालना गरे वा साँच्चिकै राष्ट्रिय सुरक्षाको खतरा देखेर। यसको स्पष्टीकरण नभएसम्म, सुरक्षा निकायहरूमा जनताको विश्वास घट्दै जान्छ।

अन्तिम रूपमा, यो घटना नेपाली राजनीतिक वर्गलाई एउटा स्पष्ट सन्देश दिन्छ: आपसी विवाद र प्रतिस्पर्धालाई व्यक्तिगत अपमान र राज्य संस्थाहरूको दुरुपयोगको स्तरमा लानुभन्दा, संवाद, संस्थागत सम्मान र नियमको शासनलाई बढावा दिनु हो। देशको प्रवेशद्वारहरूमा भएको ‘अपमान’ को राजनीति देशभित्र र बाहिर दुवै ठाउँमा नेपाल र नेपालीको सम्मानमा ठूलो प्रहार हो। यसलाई नजरअन्दाज गर्नु भनेको भविष्यका लागि अझ गम्भीर संकटलाई निमन्त्रणा दिनु हो।