नायक–खलनायकको राजनीतिक चक्र, संरचनागत विसंगति र नेपाल नबन्नुकाे यथार्थ
# पासाङ ल्हामु
वरिष्ठ पत्रकार तथा अनुभवी राजनीतिक विश्लेषक श्रीधर खनालले आफ्नो सामाजिक सञ्जाल मार्फत सार्वजनिक गर्नुभएको राजनीतिक दृष्टिकोण केवल समसामयिक टिप्पणी मात्र होइन, नेपाली राज्य संरचना, राजनीतिक संस्कार र राष्ट्र निर्माण प्रक्रियामाथि गरिएको गहिरो ऐतिहासिक हस्तक्षेप हो। उहाँले उठाउनु भएको प्रश्न र निष्कर्षहरूलाई समग्र रूपमा हेर्दा, नेपाल किन बारम्बार “बन्दै बन्दैन” भन्ने चक्रमा फसिरहन्छ भन्ने विषयको संरचनागत उत्तर भेटिन्छ। यो लेख सोही विचारलाई कुनै पनि अर्थमा परिवर्तन नगरी, यसको भावना, मर्म र उद्देश्य जोगाउँदै अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक सन्दर्भसँग जोडेर विस्तृत रूपमा प्रस्तुत गर्ने प्रयास गरेको छु।
२०१७ सालदेखि २०२८ सालसम्मको शासन व्यवस्थासँग सम्बन्धित अभिलेख, दस्तावेज र नीतिगत सामग्रीहरूको अध्ययनपछि निकालिएको निष्कर्ष एकदमै स्पष्ट छ, नेपालको समस्या शासकको अभाव होइन, राज्य संयन्त्रको असफलता हो। राजा महेन्द्रले अघि सारेका निर्देशन र नीतिहरूलाई तत्कालीन राज्य संयन्त्रले औपचारिक रूपमा त भव्य स्वागत गर्यो, तर ती निर्देशनहरू व्यवहारमा आत्मसात गर्ने इच्छाशक्ति कहिल्यै देखिएन। यहाँ स्वागत एउटा राजनीतिक संस्कार बन्यो, तर कार्यान्वयन सधैं शंकाको घेरामा रह्यो। स्वागतको माकुरे जालोभित्र ती विचारहरूलाई सुरक्षित राखियो; वर्तमानका लागि होइन, भविष्यमा आवश्यक पर्दा प्रयोग गरिने सम्भावित ‘शिकार’ का रूपमा।
यो प्रवृत्ति कुनै एक कालखण्डमा सीमित छैन। नेपालमा शासक पदमा रहुञ्जेल नायक हुन्छ, पदबाट बाहिरिएपछि खलनायक। सत्ता रहँदा आलोचना राष्ट्रद्रोह ठानिन्छ, सत्ता गुमेपछि त्यही व्यक्ति सबै समस्याको जरो घोषित हुन्छ। यही संस्कृतिले नेपालमा नीतिगत निरन्तरता असम्भव जस्तै बनाएको छ। अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा राज्यहरू व्यक्तिभन्दा संस्थाबाट चल्छन्, तर नेपालमा राज्य नै व्यक्तिको छायाँमा बाँधिएको देखिन्छ।
राजा महेन्द्रको निधनपछि राजा वीरेन्द्रको शासनकालमा देखिएको घटनाक्रम यस प्रवृत्तिको ज्वलन्त उदाहरण हो। महेन्द्रद्वारा अघि सारिएका र करिब एक दशकसम्म नेपाली समाजबाट स्वीकृत कार्यक्रमहरूलाई असफल सावित गर्न गरिएको योजनाबद्ध प्रयासले एउटा गहिरो सन्देश दियो, यहाँ नीति होइन, नीति बनाउने व्यक्ति निर्णायक हुन्छ। नीति सफल वा असफल हुने मापदण्ड परिणाम होइन, सत्ताको निकटता हो। यसले नेपाली राजनीतिक संस्कृतिमा रहेको “महान भिलेन” करार गर्ने विशेष शैलीलाई अझै संस्थागत गर्यो।
वरिष्ठ पत्रकार श्रीधर खनालले स्पष्ट रूपमा संकेत गर्नुभएको कुरा के हो भने, यो कुनै एक व्यक्तिको समस्या होइन। यो नेपाली समाजमै गहिरोसँग जरा गाडेको प्रवृत्तिगत संकट हो। शासकप्रति अन्धभक्ति र शासकपछिको अन्धविरोध, यी दुई चरमबीच राष्ट्र निर्माणको गम्भीर बहस हराउँछ। देशप्रतिको साँचो माया भनेको शासकको प्रशंसा होइन, बरु शासकविरुद्ध कठोर, निरन्तर र संस्थागत अनुगमन हो। तर नेपालमा अनुगमन सत्ता टिकुञ्जेल मौन हुन्छ र सत्ता ढलेपछि प्रतिशोधमा बदलिन्छ।
अन्तर्राष्ट्रिय दृष्टिले हेर्दा, सफल राज्यहरूमा राष्ट्रिय नीति शासक परिवर्तनसँगै खारेज हुँदैन। जर्मनी, चीन, रुस वा सिंगापुर, यी सबै देशमा शासक बदलिएका छन्, तर राष्ट्र निर्माणको मूल दिशा स्थिर छ। नेपालमा भने प्रत्येक राजनीतिक परिवर्तनसँगै राज्यको स्मृति नै मेटिने जस्तो व्यवहार देखिन्छ। यही कारणले राष्ट्रिय नीतिप्रतिको अपनत्व विकास हुन सकेन र सामाजिक पुँजी निर्माण सधैं अधुरो रह्यो।
पछिल्ला पाँच दशकभन्दा बढी समयको समग्र समीक्षा गर्दा एउटा असजिलो तर अपरिहार्य निष्कर्षमा पुग्नुपर्ने अवस्था आएको छ। आजको नेपाली समाज, जति आलोचना गरे पनि, राजा पृथ्वीनारायण शाहले राष्ट्रिय एकीकरणमा हालेको आधार, अंग्रेज साम्राज्यको छायाँमा रहे पनि राणाकालमा निर्माण भएको भौतिक पूर्वाधार, र राजनीतिक स्वतन्त्रताका सवालमा आलोचित भए तापनि राजा महेन्द्रले निर्माण गरिदिएको सामाजिक पुँजीका केही स्तम्भहरूमा टेकेर यहाँसम्म आइपुगेको हो। यो स्वीकारोक्ति व्यक्तिपूजा होइन, ऐतिहासिक यथार्थको स्वीकृति हो।
तर यही स्वीकारोक्तिसँगै अर्को गम्भीर चेतावनी पनि जोडिएको छ। यदि पछिल्ला तीन दशकको निर्मम र इमान्दार समीक्षा गर्न सकिएन भने, नेपाल यही रूपमा रहन सक्ने अवस्थामा छैन। दोस्रो विश्वयुद्धपछि बनेको अन्तर्राष्ट्रिय संरचनाभित्र नेपाललाई जोगाइराख्न जुन राजनीतिक, प्रशासनिक र कूटनीतिक ढाँचा आवश्यक ठानियो, आज विश्व पूर्ण रूपमा परिवर्तन भइसकेको छ। बहुध्रुवीय विश्व, आर्थिक राष्ट्रवाद, आपूर्ति शृङ्खलाको पुनर्संरचना र भू–राजनीतिक प्रतिस्पर्धाको नयाँ चरणमा प्रवेश गर्दा, नेपाल अझै पुरानै सोच र संरचनामा अड्किएको छ।
श्रीधर खनालको विश्लेषणले संकेत गर्छ; जसले पछिल्ला सात दशक नेपाललाई यही स्वरूपमा राख्न आवश्यक ठाने, आज यही संरचनाले तिनैका आवश्यकता पूरा गर्न नसक्ने अवस्थामा नेपाल पुगेको छ। राज्य क्षमताको मापन आज संस्थागत दक्षता, सामाजिक भरोसा र दीर्घकालीन नीति निरन्तरताबाट हुन्छ, तर नेपाल अझै पनि व्यक्तिको उदय–पतनमै आफ्नो भविष्य खोजिरहेको छ।
अन्ततः, नेपालको संकट कुनै एक राजा, एक दल वा एक कालखण्डको होइन। यो नायक–खलनायकको चक्रमा फसाइएको राजनीतिक संस्कृतिको संकट हो। जबसम्म इतिहासलाई भावनात्मक प्रतिशोधको आँखाबाट होइन, नीतिगत निरन्तरता र संस्थागत स्मृतिको दृष्टिले पढ्न सकिँदैन, तबसम्म नेपाल सजिलै बन्दै बन्दैन। श्रीधर खनालले उठाउनुभएको चेतावनी यही हो; राष्ट्र निर्माण व्यक्तिको प्रशंसा वा निन्दाबाट होइन, संरचना सुधार, सामाजिक पुँजी निर्माण र साँचो देशप्रेमबाट सम्भव हुन्छ। यही पाठ आत्मसात गर्न नसकेसम्म, नेपाल बनाउने सपना फेरि–फेरि केवल सपना नै भइरहनेछ।
