परम्परागत मैत्रीदेखि बहुआयामिक साझेदारीतर्फ

# अविनाश शर्मा

जनवरी २६ मा नेपालका लागि रुसी कार्यवाहक राजदूत (Chargé d’Affaires a.i.) आन्द्रेई किसेलेन्को र नेपाल सरकारका परराष्ट्रमन्त्री बालानन्द शर्माबीच भएको भेट केवल औपचारिक कूटनीतिक शिष्टाचारमा सीमित रहेन। यो भेट बदलिँदो अन्तर्राष्ट्रिय शक्ति सन्तुलन, विश्व राजनीतिमा देखिएको ध्रुवीकरण, र साना तथा मध्यम मुलुकहरूको रणनीतिक विकल्प विस्तार भइरहेका बेला नेपाल–रुस सम्बन्धले लिने भावी दिशाबारे महत्वपूर्ण संकेत बोकेको कूटनीतिक संवाद थियो।

नेपाल र रुसबीचको सम्बन्ध शीतयुद्धकालीन विश्व राजनीतिसँग गाँसिएर विकास भएको ऐतिहासिक मित्रता हो। तत्कालीन सोभियत संघसँग नेपालले स्थापना गरेको सम्बन्ध केवल कूटनीतिक औपचारिकता मात्र थिएन, त्यो स्वतन्त्र परराष्ट्र नीति, असंलग्नताको अभ्यास र बहुपक्षीय विश्वदृष्टिको अभिव्यक्ति थियो। आज सोभियत संघ इतिहासमा सीमित भए पनि रुसले त्यस सम्बन्धको उत्तराधिकारीका रूपमा नेपालसँगको मित्रतालाई निरन्तरता दिँदै आएको छ। यही ऐतिहासिक पृष्ठभूमिमा परराष्ट्रमन्त्री शर्मा र कार्यवाहक राजदूत किसेलेन्कोबीचको भेटलाई बुझ्न आवश्यक छ।

भेटका क्रममा कार्यवाहक राजदूत किसेलेन्कोले परराष्ट्रमन्त्री शर्मालाई जिम्मेवारी सम्हालेकोमा बधाई दिँदै उहाँको कार्यकाल सफल रहोस् भन्ने शुभकामना व्यक्त गर्नु केवल कूटनीतिक शिष्टाचार होइन, नेपालसँग दीर्घकालीन सहकार्यलाई निरन्तरता दिने रुसी इच्छाको संकेत पनि हो। कूटनीतिमा यस्ता सन्देशहरू शब्दभन्दा बढी सन्दर्भमा अर्थपूर्ण हुन्छन्। विशेष गरी, पछिल्ला वर्षहरूमा रुस विश्व राजनीतिमा पश्चिमी शक्तिहरूसँगको टकराव र प्रतिबन्धको सामना गरिरहेको अवस्थामा, दक्षिण एसियाजस्ता क्षेत्रहरूसँग सम्बन्ध सुदृढ गर्नु रुसका लागि रणनीतिक रूपमा महत्वपूर्ण बन्दै गएको छ।

छलफलमा द्विपक्षीय सहकार्यको वर्तमान अवस्था र भावी सम्भावनाका विषयहरू उठाइनु पनि यही सन्दर्भमा अर्थपूर्ण छ। नेपालका लागि रुस परम्परागत मित्र मात्र होइन, बहुपक्षीय कूटनीतिमा सन्तुलन कायम गर्न सहयोग पुर्‍याउने एक महत्वपूर्ण शक्ति हो। संयुक्त राष्ट्रसंघ लगायत अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूमा रुसले लिने अडानले साना मुलुकहरूको सार्वभौमिकता र स्वतन्त्र निर्णय क्षमताका विषयमा नेपालसँग साझा दृष्टिकोण देखाउँदै आएको छ। यस पृष्ठभूमिमा सहकार्यका नयाँ क्षेत्रहरू पहिचान गर्नु दुवै पक्षका लागि समयसापेक्ष आवश्यकता हो।

परराष्ट्रमन्त्री बालानन्द शर्माले भेटका क्रममा रुसमा रक्षा सहचारी (Defence Attaché) का रूपमा बिताएको समय स्मरण गर्नु व्यक्तिगत अनुभव मात्र होइन, द्विपक्षीय सम्बन्धको मानवीय आयामलाई उजागर गर्ने महत्वपूर्ण पक्ष हो। कूटनीति केवल कागजी सम्झौता र औपचारिक वक्तव्यमा सीमित हुँदैन; व्यक्तिगत विश्वास, व्यावसायिक सम्मान र दीर्घकालीन सम्पर्कले त्यसलाई जीवन्त बनाउँछ। मन्त्री शर्माले उल्लेख गर्नुभएको उच्चस्तरीय व्यावसायिक र व्यक्तिगत सम्पर्कहरूले नेपाल–रुस सम्बन्धलाई व्यवहारिक तहमा मजबुत बनाउने भूमिका खेलेको देखिन्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय सन्दर्भमा हेर्दा, आजको विश्व एकध्रुवीय अवस्थाबाट बहुध्रुवीय संरचनातर्फ अघि बढिरहेको छ। अमेरिका र उसका सहयोगीहरू एकातिर छन् भने रुस, चीन र अन्य उदीयमान शक्तिहरू अर्कोतिर आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्ने प्रयासमा छन्। यस्तो अवस्थामा नेपालजस्तो मुलुकका लागि सन्तुलित र बहुआयामिक परराष्ट्र नीति अत्यन्त आवश्यक छ। परराष्ट्रमन्त्री शर्मा र कार्यवाहक राजदूत किसेलेन्कोबीचको भेटले नेपालले आफ्नो परराष्ट्र नीतिमा परम्परागत मित्रहरूसँगको सम्बन्धलाई पुनः सक्रिय बनाउन चाहेको संकेत दिन्छ।

नेपाल–रुस सहकार्यका सम्भावित क्षेत्रहरू केवल राजनीतिक वा कूटनीतिक संवादमा सीमित छैनन्। ऊर्जा, पूर्वाधार, शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि, सांस्कृतिक आदान–प्रदान र मानवीय सहयोगजस्ता क्षेत्रमा सहकार्य विस्तार गर्ने पर्याप्त सम्भावना छन्। ऐतिहासिक रूपमा रुसले नेपालमा जलविद्युत, औद्योगिक विकास र प्राविधिक तालिमका क्षेत्रमा सहयोग गरेको अनुभव छ। आज नेपाल ऊर्जा निर्यातकर्ता बन्ने लक्ष्यसहित अघि बढिरहेको सन्दर्भमा, रुससँगको प्राविधिक तथा लगानी सहकार्य दीर्घकालीन रूपमा लाभदायक हुन सक्छ।

भेट सौहार्दपूर्ण र रचनात्मक वातावरणमा सम्पन्न हुनु आफैंमा एउटा महत्वपूर्ण कूटनीतिक सन्देश हो। कूटनीतिमा वातावरणले भावी संवादको दिशा निर्धारण गर्छ। मित्रवत वातावरणमा भएका छलफलहरू प्रायः औपचारिक सहमतिभन्दा अगाडि बढेर विश्वास निर्माणतर्फ केन्द्रित हुन्छन्। विश्वास नै द्विपक्षीय सम्बन्धको आधार हो, र नेपाल–रुस सम्बन्धमा त्यो आधार अझै कायम रहेको संकेत यस भेटले दिएको छ।

यस भेटलाई नेपालका लागि अर्को दृष्टिले पनि हेर्न सकिन्छ। पछिल्ला वर्षहरूमा नेपालले आफ्नो परराष्ट्र नीति अत्यधिक रूपमा केही सीमित क्षेत्रीय प्राथमिकतामा केन्द्रित गरेको भन्ने आलोचना हुँदै आएको छ। यस्तो अवस्थामा रुसजस्ता परम्परागत मित्रसँग उच्चस्तरीय संवाद सक्रिय हुनु नेपालले बहुआयामिक कूटनीतिक सन्तुलन पुनः खोज्न थालेको संकेत हुन सक्छ। यो सन्तुलन केवल शक्ति राजनीतिका लागि होइन, विकास, प्रविधि र अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगका विविध विकल्प खुला राख्नका लागि पनि आवश्यक छ।

अन्ततः, परराष्ट्रमन्त्री शर्मा र कार्यवाहक राजदूत किसेलेन्कोबीचको भेट एउटा सानो कूटनीतिक घटना जस्तो देखिए पनि यसको सन्दर्भ र प्रभाव व्यापक छ। यसले नेपाल–रुस सम्बन्धलाई पुनः स्मरण गराएको छ, वर्तमान विश्व राजनीतिक संरचनामा यसको प्रासंगिकता देखाएको छ, र भविष्यमा सहकार्य विस्तार गर्ने सम्भावनाका ढोका खोलेको छ। यदि यस भेटपछि ठोस संवाद, नियमित सम्पर्क र व्यवहारिक सहकार्य अगाडि बढ्न सके, नेपाल–रुस सम्बन्ध परम्परागत मैत्रीबाट आधुनिक, बहुआयामिक साझेदारीतर्फ उन्मुख हुने आधार बलियो बन्न सक्छ।