अदृश्य युद्ध: नेपालको भूमिमा शक्तिसंघर्ष र सार्वभौमिकताको चुनौती

# प्रेम सागर पाैडेल

२१औँ शताब्दीको भू-राजनीतिमा साना र बिस्तारै उभिरहेका राष्ट्रहरू माथि ठूला शक्तिहरूको अदृश्य प्रतिस्पर्धाको छायाँ परेको छ। यो प्रतिस्पर्धा प्रत्यक्ष सैन्य टकराव होइन, तर समाज, राजनीति, अर्थतन्त्र र धारणा निर्माणको क्षेत्रमा भित्री मोर्चामा लडिने ‘सफ्ट पावर’ युद्ध हो। नेपाल, आफ्नो सामरिक भौगोलिक स्थिति र नाजुक आन्तरिक राजनीतिक गतिशीलताको कारण, यस अदृश्य युद्धको प्रमुख मैदान बनेको छ। यहाँ अमेरिका र भारतबीचको स्पर्धाले एउटा जटिल समीकरण सिर्जना गरेको छ, जसले नेपालको सार्वभौमिकता, क्षेत्रीय स्थिरता र विश्व शक्ति सन्तुलनलाई प्रत्यक्ष चुनौती दिंदै छ।

नेपालमा अमेरिकाको बढ्दो रणनीतिक सक्रियता, जसलाई ‘लोकतन्त्र निर्माण’, ‘सुशासन’ र ‘नागरिक समाज सबलिकरण’ जस्ता शब्दावलीले आवरण लगाइएको छ, जाे भारतका लागि गम्भीर रणनीतिक चुनौती बनेको छ। ऐतिहासिक रूपमा नेपालमा प्रभावको वर्चस्व राख्ने भारतले यस क्षेत्रलाई आफ्नो ‘प्राकृतिक प्रभाव क्षेत्र’ मान्दै आएको छ। अमेरिकाले नेपालमा राजनीतिक प्रक्रिया, मिडिया, युवा नेतृत्व र न्यायपालिकासम्ममा आफ्नो पहुंच विस्तार गर्दा, भारतको परम्परागत प्रभाव कमजोर हुने आशंका देखिन्छ। अमेरिकी अनुदान, तालिम र नेटवर्किङ मार्फत नेपाली राजनीतिक संस्कृतिमा पार्ने प्रभावले भारत-नेपाल सम्बन्धको स्वाभाविक गतिलाई बाधा पुर्याउन सक्छ। यसले भारतलाई आफ्नो ‘पछाडिको भाग’ मा अर्को शक्तिको उपस्थिति स्वीकार गर्न बाध्य बनाउँछ, जुन दिल्लीका लागि रणनीतिक ‘बेफाइदा’ हो।

अफगानिस्तानमा अमेरिकी सैन्य हस्तक्षेप र त्यसपछिको अराजक पलायनले भारतमा गहिरो प्रभाव पारेको छ। अमेरिकाले सैन्य शक्ति प्रयोग गरेर पनि क्षेत्रीय स्थिरता कायम राख्न नसक्दा, भारतले आफ्नो सुरक्षा, आर्थिक लगानी (जस्तै सलमा बाँध परियोजना), र क्षेत्रीय प्रभावमा ठूलो क्षति झेल्नु पर्यो। तालिबानको पुनः उदयले भारतको केन्द्रीय एसिया सम्पर्क मार्ग (चाबहार बन्दरगाहदेखि) लाई जोखिममा पार्यो र पाकिस्तान-चीन गठजोडलाई फाइदा पुग्यो। यस अनुभवले भारतलाई सिकायो कि अमेरिकी सैन्य उपस्थिति दीर्घकालीन स्थिरताको ग्यारेन्टी होइन, र कहिलेकाहीं त्यसले क्षेत्रीय शक्ति समीकरणलाई अप्रत्याशित रूपमा बिगार्न सक्छ। यही डरले नेपालमा अमेरिकी ‘सफ्ट पावर’ सक्रियताप्रतिको भारतको सतर्कतालाई बलियो बनाउँछ।

भारतको कूटनीतिक द्वैध चरित्र (Non-Alignment 2.0 को अभ्यास) अहिले गम्भीर परीक्षणमा छ। एकातिर, उसले अमेरिकासँग रणनीतिक साझेदारी (QUAD मा सहभागिता) बढाउँदै छ, भने अर्कोतिर, रुस र चीनसँगको ऐतिहासिक र रणनीतिक सम्बन्धलाई पनि नबिगार्ने प्रयास गर्दै छ। यो सन्तुलन कार्य अत्यन्त कठिन छ। यदि भारतले अमेरिकी दबाबमा आएर रुस र चीनप्रतिको सम्बन्ध पूर्णतया त्याग्यो भने, उसले आफ्नो ऊर्जा सुरक्षा (रुसबाट तेल), सैन्य सामग्री आपूर्ति, र महत्त्वपूर्ण क्षेत्रीय मुद्दाहरूमा सहयोग गुमाउने छ। चीनसँगको सीमा विवाद र तनावको अवस्थामा, रुस जस्ता पारम्परिक मित्रहरूबाट टाढा जानु भारतका लागि सामरिक आत्महत्या हुनेछ।

यस द्वैध नीतिलाई सही तरिकाले नचलाउँदा भारत विभाजनको खतरासम्म झेल्न सक्छ। आन्तरिक रूपमा, देशले धार्मिक, जातीय र क्षेत्रीय विभाजनको चुनौती सामना गर्दैछ। बाह्य रूपमा, यदि भारत चीन र रुससँग झगडा गरी अमेरिकाको स्पष्ट सहायक बन्यो भने, उसले दुवै पक्षबाट कूटनीतिक दबाब र सामरिक घेराबन्दीको सामना गर्नुपर्ने हुन्छ। यसले क्षेत्रीय अस्थिरता बढाउनेछ र भारतको आर्थिक उन्नति र विकासलाई गम्भीर प्रतिकूल असर पार्न सक्छ। नेपाल जस्तो छिमेकी राष्ट्रमा अमेरिका-भारत प्रतिस्पर्धा यसै जटिल समीकरणको प्रतिबिम्ब हो।

यस सम्पूर्ण प्रतिस्पर्धाको केन्द्रमा नेपाल आफैं छ, तर अक्सर यसलाई ‘प्राइज’ वा ‘उपयोगी मैदान’ को रूपमा हेरिन्छ। अमेरिकाका लागि, नेपाल चीन-भारत-रुस गठबन्धनलाई कमजोर पार्ने एउटा ‘एडजस्टेबल भेरिएबल’ हो। भारतका लागि, नेपाल आफ्नो सुरक्षाको ‘बफर जोन’ र प्रभाव क्षेत्र हो। तर नेपाली हित यी दुवै दृष्टिकोणमा गौण बन्छ। नेपालको वास्तविक शक्ति यसको सामरिक स्वतन्त्रता, तटस्थतामा आधारित सक्रिय कूटनीति, र आन्तरिक एकतामा निहित छ। निर्वाचन, कानून र संस्थाहरू बाह्य हस्तक्षेपबाट मुक्त हुनुपर्छ।

अमेरिका र भारतबीचको अदृश्य युद्ध नेपालका लागि चेतावनी र अवसर दुवै हो। चेतावनी यो कि बाह्य शक्तिहरूको खेलले नेपालको आन्तरिक सद्भाव, विकास प्राथमिकता र सार्वभौम अधिकारलाई नष्ट गर्नसक्छ। अवसर यो कि नेपालले आफ्नो भू-रणनीतिक मूल्यलाई सुझबुझ पूर्वक प्रयोग गरी सबै शक्तिहरूसँग समान दूरी कायम राख्दै, आफ्नो राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिनसक्छ। यसको लागि नेपाललाई मजबूत संस्था, पारदर्शी शासन, र एकजुट राजनीतिक इच्छाशक्तिको आवश्यकता छ। अन्तिममा, नेपालको भाग्य नेपाली जनताको हातमा नै हुनुपर्छ, कुनै बाह्य शक्तिको रणनीतिक खेलबाट होइन। विश्व शक्ति सन्तुलन फेरिँदा पनि, नेपालको सार्वभौमिकताको आधारस्थल अटल रहनुपर्छ।

लेखक: प्रेम सागर पौडेल नेपालका वरिष्ठ पत्रकार र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध विश्लेषक हुनुहुन्छ। उहाँले नेपाल-चीन सम्बन्ध, हिमालय क्षेत्रको भू-राजनीति, र एसियाली सुरक्षा मुद्दाहरूमा गहन अध्ययन गर्नुभएको छ।