NDS २०२६: अमेरिका, चीन र नेपालबीचको सन्तुलन

# मुना चन्द

२०२६ को United States National Defense Strategy (NDS २०२६) संयुक्त राज्य अमेरिकाको रक्षा मन्त्रालयले तयार पारेको एक महत्वपूर्ण सुरक्षा र रणनीतिक नीति दस्तावेज हो। यो दस्तावेज परम्परागत सुरक्षा नीतिलाई मात्र समेट्दैन, यो नयाँ विश्वव्यवस्थाको सन्दर्भमा अमेरिकाले कसरी आफ्नो भूमिका निरूपण गर्छ भन्ने बारे स्पष्ट ढंगले कुराकानी गर्दछ। NDS २०२६ ले पश्चिमी गोलार्ध (Western Hemisphere) लाई प्राथमिक ध्यानकर्षणको शीर्ष स्थानमा राख्दै पनि विश्वका शक्ति सन्तुलन, आर्थिक दबाब, गठबन्धन सम्बन्ध, प्रतिस्पर्धी देशहरू, र उदाइरहेका राजनैतिक चुनौतीहरूलाई समग्र रूपमा समेटेको छ।

NDS २०२६ लाई हेर्दा स्पष्ट हुन्छ कि अमेरिकी रणनीति विश्व प्रणालीलाई निरन्तर आफ्नो नेतृत्वमा राख्ने प्रयासमा छ। तर यो प्रयास केवल सैन्य प्रभुत्वमा आधारित छैन; यो अहिलेको वैश्विक राजनीतिक सन्दर्भमा आर्थिक साधन, व्यापार नीतिहरू, कूटनीतिक सम्बन्ध, संरक्षित बहुपक्षीय ढांचा, तथा प्रतिस्पर्धी शक्तिहरूसँग सहकार्य/प्रतिस्पर्धा गर्ने स्तरीयतालाई समान रूपमा समेट्दछ।

सबैभन्दा पहिला आवश्यक कुरा हो; अमेरिकाले संसारलाई कसरी हेर्छ र यसले विश्वमा आफ्नो स्थानलाई कसरी परिवर्तन गर्दैछ भन्ने प्रश्न। २०२६ को NDS ले स्पष्ट रूपमा चीनलाई विश्वका सबैभन्दा प्रतिद्वन्द्वी शक्ति भनेर संकेत गर्दछ। चीनले विगत दशकमा मात्रै आफ्नो आर्थिक, सैन्य तथा प्राविधिक क्षमता बलियो बनाएको छैन, यो देश अहिले विश्वका धेरै देशहरूका लागि साझेदारको रूपमा उभिएको छ। यसले अमेरिका र चीनबीचको सम्बन्धलाई प्रतिस्पर्धात्मक र सहकार्यात्मक दुबै मोडेलमा राखिएको देखाउँछ, जहाँ अमेरिका चाहन्छ कि कुनै प्रत्यक्ष सैन्य टकराव नहोस् तर प्रतिस्पर्धा बलियो रूपमा अघि बढोस्।

NDS २०२६ ले उल्लेख गर्छ कि बिना शक्तिको द्वन्द्व सम्भव छैन, तर यसलाई कसरी व्यवस्थापन गर्ने भन्ने कुरा अझ महत्वपूर्ण छ। चीनलाई प्रतिस्पर्धी शक्ति मानिँदा पनि सँगै विश्वका साझा चुनौतीहरू जस्तै जलवायु परिवर्तन, महामारी रोकथाम, अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार आदि विषयमा सहकार्य गर्नुपर्ने आवश्यकता उल्लेख गरिन्छ।

अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो; आर्थिक साधनलाई रणनीतिक हतियारको रूपमा प्रयोग गर्नु। NDS २०२६ मा स्पष्ट उल्लेख छ कि ट्यारिफ (Tariff), व्यापार प्रतिबन्ध, अर्थव्यवस्था सुदृढ गर्ने वित्तीय नीति आदिलाई अमेरिका रणनीतिक रूपमा प्रयोग गर्ने प्रयासमा छ। उदाहरणको लागि, यदि चीनसँग प्रत्यक्ष द्वन्द्व नगरीकन पनि तेस्रो पक्ष राष्ट्रहरूलाई आफ्नो पक्षमा ल्याउनु छ भने आर्थिक दबाब र आर्थिक लाभ दुबैलाई संयुक्त रूपमा प्रयोग गर्नु एक मुख्य उपाय हो।

युरोपमा यसको प्रभाव कस्तो देखिन्छ भने अमेरिकाले ट्यारिफ र व्यापार सम्झौताहरू मार्फत युरोपेली संघ र अन्य मित्र राष्ट्रहरूलाई आफ्नो नीतिहरूमा सहमत गराउने प्रयास गर्छ। यसले गर्दा यूरोपेली राष्ट्रहरू समय–समयमा अमेरिका र चीनबीचको अर्थव्यापारिक प्रतिस्पर्धाको प्रभावमा पर्छन्। केही देशहरूसँग संयुक्त भइसकेका नीतिहरूमा मतभिन्नता पनि आयो, जस्तै अष्ट्रेलिया र क्यानडा, जसले चीनसँग निकटता बढाउने चाहना देखाएका छन्।

NDS २०२६ ले ‘Western Hemisphere’ लाई प्राथमिकता भनेको छ तर यसले शक्तिशाली राष्ट्रहरू बीचको सन्तुलनलाई ध्यानमा राखिरहेको पनि देखाउँछ। उत्तरी र दक्षिणी अमेरिकामा रणनीतिक प्रभाव कायम गर्न अमेरिका आर्थिक, कूटनीतिक र सुरक्षा उपायहरूलाई सँगै चलाउने नीति अपनाएको छ।

NDS २०२६ मा अर्को महत्वपूर्ण भाग सैन्य गठबन्धन र साझेदारीहरूसँग सम्बन्धित छ। अमेरिका परम्परागत रूपमा NATO (North Atlantic Treaty Organization) को नेतृत्वमा छ। तर NDS अनुसार नाटोमा समय–समयमा असन्तुलन र दबाबका कारण एकता कमजोर हुने सम्भावना रहेको छ। अमेरिकाले पारंपरिक सुरक्षा साझेदारीहरूलाई नयाँ प्रकारको रूप दिने विचार गर्छ। जसमध्येबाट आर्थिक सुरक्षा, साइबर सुरक्षा, प्राविधिक प्रतिस्पर्धा जस्ता क्षेत्रहरूलाई प्राथमिकता दिइएको छ।

यसै सन्दर्भमा वैश्विक सुरक्षा रणनीतिको एक भाग हो। चीन र अमेरिका बीचको सम्बन्धलाई प्रत्यक्ष टकराव वा शीत युद्ध जस्तै स्थिति नबनाईकन सम्भव भइसकेका साझेदारीहरूमा केन्द्रित गरिने नीति। चीनलाई शक्ति सन्तुलनको रूपमा मान्दै पनि अमेरिका स्पष्ट गर्छ कि प्रत्यक्ष द्वन्द्वले विश्व सुरक्षा संरचनालाई डुबाउँछ।

NDS २०२६ ले भारतीय महादेश र दक्षिण–पश्चिम एसियाली क्षेत्रलाई पनि रणनीतिक दृष्टिले महत्त्व दिएको छ, किनकि चीन मात्र नभएर भारत र पाकिस्तानजस्ता शक्ति सन्तुलनका मुल देशहरू यस क्षेत्रीय संरचनामा केन्द्रित छन्। चीन र भारतबीचको सम्बन्ध, भारत र अमेरिका बीचको रक्षा साझेदारी, र पाकिस्तानको सामरिक भूमिका, यी सबैलाई एउटा व्यापक रणनीतिक संरचनामा समावेश गरिएको छ।

अब यो सबैलाई नेपालको सन्दर्भबाट हेर्नुपर्दा, नेपाल एउटा संवे҈धिक देशको रूपमा विश्व राजनीतिक परिदृश्यमा उभिएको छ। नेपालको भारतसँग खुला सिमाना, अर्थतन्त्र, भौगोलिक अवस्थिति, र चीनको उत्तरी सिमानासँगको सम्बन्धलाई हेर्दा स्पष्ट हुन्छ कि नेपाल सधैं राजनैतिक तथा सुरक्षा दबाबको सामना गर्दै आएको छ। NDS २०२६ ले स्पष्ट रूपमा दक्षिण एसिया, चीन‑भारत दुवैलाई महत्त्व दिएको तथ्यलाई मध्यनजर राख्दा नेपालले आफ्नो नीतिमा सन्तुलन र स्वतन्त्रता संरक्षण गर्ने रणनीति अपनाउनु आवश्यक छ।

चिनियाँ नीतिहरूका सन्दर्भमा यदि हामी हेर्छौँ भने, चीनले सदियाैंदेखि आफ्नो भू–राजनीतिक, आर्थिक र सामरिक शक्ति विस्तार गरेको छ। नेपालसँग सिमाना साझा गर्ने कारणले गर्दा चीनले नेपाललाई आन्तरिक सुरक्षा र बाह्य सम्बन्धहरूमा रणनीतिक रूपमा महत्त्वपूर्ण राष्ट्रको रूपमा हेर्छ। तर नेपालले अर्थतन्त्र र सुरक्षा सुदृढीकरण गर्न नसकेको अवस्थामा चीनले नेपालको राजनीतिक संरचनामा कम प्रभाव राखेको देखिन्छ। न कि पूर्ण रूपमा ध्यान नदिएको, तर नेपालका सुरक्षागत प्राथमिकताहरूमा सुसंगत प्रतिक्रियामा समायोजन भएको छ।

भारतसँगको सम्बन्धमा नेपाल सधैं दबाबमा रहँदै आएको छ। खोला र हिमालबीच अवस्थित नेपालको खुला सिमाना, भारतको घनिष्ठ हस्ता̨न्तरण, न्यून जनसंख्याको सापेक्षिक रूपमा ठूलो भारतीय जनसंख्या वृद्धि, यी सबैले नेपालको आन्तरिक राजनीतिक स्वरूपमा असर पुर्‍याए। यसले गर्दा नेपालले स्वतन्त्र नीति निर्माण, सुरक्षा संरचना, सीमा नीति आदिको फेरोबाट गर्दा धेरै चुनौतीहरू भोगेको छ।

त्यसैबीच, अमेरिका र चीनले आफ्नो–आफ्नो हित र प्रभाव विस्तार गर्नका लागि अल्प विकसित राष्ट्रहरूलाई रणनीतिक साझेदारीमा ल्याउन खोजिरहेका छन्। अमेरिकाले व्यापार सम्झौता, सुरक्षा सहयोग, र कूटनीतिक दबाब मार्फत धेरै राष्ट्रहरूसँग सम्बन्ध सुदृढ पार्ने कोशिस गरेको छ; चीनले औद्योगिक, आर्थिक, अवसंरचना, र विकास परियोजनाहरू मार्फत आफ्नो प्रभाव विस्तार गरेको छ।

नेपालले यो परिदृश्यलाई एक चुनौती मात्र होइन, अवसर पनि मान्न सक्छ। नेपालले चीनसँग सन्तुलित आर्थिक साझेदारी, सुरक्षा सहकार्य, र मुक्त व्यापार वातावरणको अवसर लिएर आफ्नो विकास र राष्ट्रिय सुरक्षा संरचना सुदृढ बनाउन सक्छ। त्यस्तै, अमेरिका जस्तै शक्तिशाली देशसँग पनि आर्थिक तथा शिक्षा, स्वास्थ्य, प्राविधिक सहयोगको लागि सहकार्य गर्न सकिन्छ।

अमेरिकाले NDS २०२६ मार्फत स्पष्ट गरेको छ कि विश्वलाई शान्त र स्थिर बनाउने उपाय भनेको द्वन्द्व होइन, सन्तुलन, समझदारी, र बहुपक्षीय सहकार्य हो। यसले नेपाल जस्ता साना राष्ट्रहरूलाई पनि एक सन्देश दिन्छ कि कुनै एक शक्ति मात्रसँग निर्भर रहनुको सट्टा बहु–दिशा रणनीतिक साझेदारी आवश्यक छ।

यस्तो सन्दर्भमा नेपालले दक्षिण एसियामा बढ्दो भारतीय प्रभाव, चीन–भारत प्रतिस्पर्धा, र अमेरिकाको रणनीतिक संतुलनलाई बुझेर आफ्नो भूराजनीति, सुरक्षा नीति, र आर्थिक विकास रणनीतिहरूलाई पुनःपरिभाषित गर्नुपर्छ।

नेपालले आफ्नो नीतिलाई गतिलो बनाउन वैश्विक हितहरू, क्षेत्रीय दबाब, र घरेलु आवश्यकताहरूलाई सँगै लिएर सम्भव भए आन्तरिक लोकतान्त्रिक प्रक्रिया र आर्थिक नीतिहरूमा सुधार ल्याउनु जरूरी छ। यो नीतिले राष्ट्रिय स्वतन्त्रता र राष्ट्रिय अस्तित्वको संरक्षण मात्र होइन, भविष्यमा आर्थिक समृद्धि र रणनीतिक स्थायित्व पनि सुनिश्चित गर्नसक्छ।

अन्ततः NDS २०२६ को मूल संदेश छ; विश्वलाई सन्तुलन, समझदारी, आर्थिक समृद्धि, र बहुपक्षीय सहकार्यको बाटोमा अघि बढाउनु। यसमा साना राष्ट्रहरूको भूमिका पनि महत्त्वपूर्ण छ, र नेपालले यो अवसरलाई मौकामा रूपान्तरण गर्न सक्ने रणनीति अपनाउनु आवश्यक छ।