नेपालमा तिब्बती धर्मगुरुको स्वागतले नेपाल-चीन सम्बन्धमा दिएको कुटनैतिक धम्की र चुनाैती

# पासाङ ल्हामु

नेपाल–चीन सम्बन्ध सधैं संवेदनशील, रणनीतिक र सन्तुलित साझेदारीको रूपमा विकसित हुँदै आएको छ। भनिन्छ, “एक चीन नीति” नेपालले औपचारिक रूपमा कडाइका साथ अपनाएको छ र यसलाई दुईतर्फी कूटनीतिक एजेन्डाको केन्द्रीय आधारको रूपमा प्रस्तुत गर्दै आएको छ। यद्यपि, जनवरी २९, २०२६ को दिन जोनाङ ग्यालछाब रिन्पोछे नामक तिब्बती धर्मगुरुको त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा खुला, सार्वजनिक रूपमा ठूलो सम्मानसहित स्वागत गरिएको फोटो, भिडीयो र सामाजिक सञ्जाल मार्फत प्रसारित दृश्यले यस सम्बन्धमा गहिरो अर्थ र प्रश्नहरू उठाएको छ।

नेपाल र चीनबीचको परम्परागत सम्बन्ध राजनीतिक, आर्थिक तथा कूटनीतिक अनुशासनमा आधारित रहेको छ, जहाँ चीनले नेपाललाई एक चीन नीति पालन गर्ने कुरामा स्पष्ट अपेक्षा राख्दछ। एक चीन नीति अन्तर्गत, चीनको दावी हो कि तिब्बत चीनको अविछिन्न भाग हो र यसको आधिकारिक कूटनीति “एक राष्ट्र, एक सरकार” भन्ने सिद्धान्तमा आधारित छ। नेपालले औपचारिक रूपमा यसलाई अपनाएको छ र यसका लागि समय–समयमा औपचारिक घोषणाहरू पनि जारी गरेको छ।

चीनसँगको यो नजिकको सम्बन्ध नेपालले भौगोलिक सीमाको साझा, आर्थिक साझेदारी र सुरक्षा सहयोगको कारणले विकास गरेको छ। चीनसँगको साझा सीमा र भारतसँगको त्रिकोणात्मक सम्बन्धले नेपाललाई सधैं द्वन्द्व र सन्तुलनको रणनीतिमा राखेको छ। चीनको दृष्टिमा, कुनैपनि राष्ट्रले एक चीन नीतिको सम्मान गर्नु आवश्यक छ र यसलाई व्यवहारमा सुदृढ रुपमा पालन गर्नु कूटनीतिक स्थिरताका लागि अनिवार्य मानिन्छ।

सन्दर्भका रूपमा हेर्दा, तिब्बती सांस्कृतिक तथा धार्मिक परम्पराहरू नेपालमा दशकोंदेखि विद्यमान छन्। नेपाल–चीनको तिब्बत सम्बन्ध ऐतिहासिक रूपमा धर्म, पर्यटन, सांस्कृतिक आदानप्रदान र आर्थिक क्रियाकलाप मार्फत लगातार रहेको छ। यद्यपि, जब कुनै धार्मिक नेता वा समूहलाई राजनीतिक स्वतन्त्रता, पहिचान र स्वतन्त्र राज्यको समर्थक नेतृत्वका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ, तब यसले कूटनीतिक रूपमा व्यवहारिक सन्दर्भमा खतरनाक संकेत जन्माउन सक्छ।

जनवरी २९ को घटना एउटा दृश्यात्मक रूपमा सार्वजनिक र खुला स्वागतको रुपमा देखियो, जहाँ दर्जनौं प्रहरी, सयौं लामाहरू र भीडले रिन्पोछेलाई सम्मानसहित विमानस्थलमा स्वागत गरे। यस प्रकारको सार्वजनिक दृश्यले राज्य संयन्त्र, सुरक्षा निकाय र कूटनीतिक ढाँचाकाे असफलता वा नेपालकाे एकचीन नीति विपरीत स्वतन्त्र तिब्बत अभियानमा संलग्नता भएकाे पुष्टि गरेको छ। किनकि त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल एक प्रमुख सुरक्षा संवेदनशील स्थल हो र यसमा हुने सबै उच्च प्रोफाइल आगमनहरूमा पूर्व–नियन्त्रित, पूर्व–अनुमोदित, र पूर्व–समन्वयित सुरक्षा प्रक्रिया अपनाइनु सामान्य अभ्यास मानिन्छ। तर, त्यसाे नगरीकन एकचीन नीतिकाे विपक्षमा छुट्टै सरकार गठन गरेर प्रवासबाट सरकार सञ्चालन गरिरहेको दलाई लामा सरकारका लामालाई कुनै स्वतन्त्र देशको मन्त्रीलाई जसरी उच्चस्तरीय स्वागत र सम्मान साथ नेपाली भूमिमा भित्र्याइयाे।

चीनको दृष्टिमा, यहाँ उठ्ने पहिलो प्रश्न यही हुन्छ: नेपालले किन यस्तो खुला, सार्वजनिक र दृश्यात्मक स्वागतलाई अनुमती दियो? यसले कूटनीतिक रुपमा के संकेत गरेको छ? नेपालमा यदि साना समुदाय वा सीमित धार्मिक कार्यक्रमको लागि व्यापक सार्वजनिक स्वागतको परम्परा छभने पनि, निर्वाचन नजिककाे समय र व्यापक भीड, ब्यानर, सार्वजनिक सम्मान जस्ता कारकहरूले यो घटना राजनीतिक दृष्टिले गलत अर्थ राख्ने घटनाका रुपमा दर्ज भएको छ।

यस घटनाको राजनीतिक अर्थ विश्लेषण गर्दा, यो आगमन राजनीतिक एजेन्डा वा चुनावी प्रभावका लागि हो भन्ने स्पष्ट देखिन्छ। व्यावहारिक रूपमा हेर्दा, रिन्पोछेको कार्यक्रम डोल्पो क्षेत्रमा केन्द्रित छ। नेपालका पहाडी र हिमाली क्षेत्रमा बस्ने भाेटेलामा समुदाय जाे विशेषगरी बाैद्ध धर्म मान्दछन्, उनीहरूले यो धार्मिक गतिविधिबाट प्रत्यक्ष राजनीतिक प्रभाव पाउने सम्भावना देखिन्छ।

नेपालमा जब जसरी कुनै ठूलो दृश्यात्मक घटना हुन्छ, जुन राजनीतिक रूपमा पढिने सम्भावना राख्छ, त्यतिबेला मानिसहरूले त्यसलाई आफ्नै राजनीतिक परिवेश र सत्ता संरचनासँग जोडेर बुझ्न सक्छन्। विशेषगरी, निर्वाचन समय नजिकिँदा राज्यका सबै संकेत राजनीतिक अर्थ बोकेका रूपमा पढिन्छन्। यसैले यो गतिविधि किन र के उद्देश्यका लागि ज्ञान, प्रेरणा र सांस्कृतिक आदानप्रदानको सन्दर्भमा राखिएको हो भन्ने स्पष्ट हुन्छ। जसको अझबढी राजनीतिक व्याख्या गरिरहनुपर्ने देखिन्न।

अर्को महत्वपूर्ण पक्ष नेपालको आन्तरिक राजनीतिक कूटनीतिक सन्तुलन हो। नेपाल सधैं दुई ठूला छिमेकी भारत र चीनबीचको सन्तुलनमा रहँदै आएको छ। किनकी दुबै छिमेकीसँगको सम्बन्ध नेपालको सार्वभौमिकता, सुरक्षा र विकाससँग प्रत्यक्ष मेल खान्छ। यस्तो अवस्थामा, कुनैपनि घटना जसले सम्भावित रूपमा छिमेकी राष्ट्रको असन्तुष्टि उत्पन्न गर्छ वा नीतिगत अनिश्चितताको संकेत दिन्छ, त्यसले क्षेत्रीय स्थिरतालाई असर गर्न सक्छ।

चीनले यसलाई नीति–व्यवहारमा असंगतिको रूपमा पढ्न सक्छ। एक चीन नीति कागजी रूपमा सम्मान गरिए पनि, व्यवहारमा त्यो नीति उल्ट्याउने वा कमजोर गर्ने कुनै क्रियाकलापलाई चीनले संवेदनशीलतापूर्वक हेरिरहेको हुन्छ। जब कुनै धार्मिक नेता जसले एकचीन नीतिकाे विपक्षमा उभिएर चीन बाहिरको भूमिबाट सांस्कृतिक–धार्मिक स्वतन्त्रता र पहिचानको स्पष्ट संकेत दिएका छन्, त्यसलाई नेपाल सरकारकाे खुलारुपमा प्रत्यक्ष समर्थन सहयोग र संरक्षणमा सार्वजनिक रूपमा स्वागत गरिन्छ, तब चीनले यसलाई राजनीतिक-कुटनैतिक चुनाैतीकाे सन्देशको रूपमा लिनसक्छ।

चीनका लागि धर्म र राज्यको सम्बन्ध एक विशेष संवेदनशील विषय हो, विशेषगरी तिब्बत सन्दर्भमा। त्यसैले यस्तो घटना सुरक्षा, सामाजिक स्थिरता र राष्ट्रिय अखण्डतासँग जोडिएको रूपमा पढिन्छ। चीनले सधैं आफ्नो क्षेत्रीय सुरक्षा सूचनालाई उच्च प्राथमिकतामा राख्छ र विदेशमा हुने घटनाहरूलाई पनि घरेलु सुरक्षासँग जोडेर हेर्नसक्छ। यस सूचनाले नेपाललाई सन्देश दिन्छ कि यदि कूटनीतिक नीति र व्यवहार बीच असंगति देखिन्छ भने, भरोसा र साझेदारीमा चुनौती आउन सक्छ।

यस घटनाले नेपालको आन्तरिक सुरक्षा संयन्त्र र कूटनीतिक संयोजनको कमजोरीलाई पनि उजागर गरेकाे विश्लेषण गर्न सकिन्छ। सामान्यतया, उच्च प्रोफाइल आगमनहरूमा सुरक्षा निकाय, गृह मन्त्रालय र परराष्ट्र मन्त्रालयबीच पूर्व–समन्वयित योजना हुनुपर्दछ, जसले कूटनीतिक प्रभावलाई दृष्टिगत राखेर कार्यक्रमको ढाँचा तय गर्छ। यदि यस्तो समन्वय भएन र सरकारले नै एउटा छिमेकीको विरुद्धमा लागेको ब्यक्तिलाई खुलारुपमा भब्य स्वागत र सम्मानसाथ एयरपोर्टबाट आफ्नो भूमिमा भित्र्याउँछ भने, यसले राज्य संयन्त्र नै चीनको विरुद्धमा लागेको पुष्टि भइ चिनियाँ राष्ट्रपतिले नेपाल भ्रमणका समयमा दिएको धम्की ब्यवहारमा कार्यान्वयन हुनसक्छ। साथै दीर्घकालीन कूटनीतिक भरोसा पनि कमजोर हुनसक्छ।

यस घटनाले क्षेत्रीय स्थिरता र त्रिकोणीय सम्बन्ध भारत–नेपाल–चीनमा पनि अर्थपूर्ण प्रभाव पार्न सक्छ। नेपालका लागि, भारत–चीन दुबैसँग सन्तुलन कायम राख्नु महत्त्वपूर्ण छ। यदि कुनै घटना चीनलाई असन्तुष्ट बनाउँछ भने, चीनले आफ्नो सम्बन्धलाई समय–स्थान र परिस्थितिको आधारमा फेरबदल गर्नसक्छ, जसले क्षेत्रीय सन्तुलन र नेपालको कूटनीतिक विकल्पहरूमा सकारात्मक वा नकारात्मक दबाब उत्पन्न गर्नसक्छ।

यद्यपि, यस घटनाले नेपालका लागि एकचीन नीतिकाे विपक्षमा खुला समर्थन, धर्मनिरपेक्ष र सांस्कृतिक स्वतन्त्रताको पक्षमा रहेको सन्देश दिन्छ। नेपालले बाेलीमा एकचीन नीतिमा अडीग भएको बताए पनि विश्वसनीय रूपमा स्वतन्त्र तिब्बत नीतिकाे पक्षमा, धार्मिक स्वतन्त्रता र सांस्कृतिक आदानप्रदानलाई सम्मान गर्दछ भन्ने पुष्टि भएको छ। स्वतन्त्र तिब्बत नीतिकाे पक्षमा उभिएर अमेरिकी नीतिलाई कार्यान्वयन गर्दै धर्म र संस्कृति स्वतन्त्रताको पक्षमा रहेको तथ्यले पनि नेपालको आन्तरिक राजनीतिमा र परराष्ट्र नीतिमा स्पष्ट परिवर्तन आएको सार्वजनिक रुपमा दर्शाउँछ। कूटनीतिक रुपमा, यस्तो स्वतन्त्रत नीति–व्यवहार सन्तुलनसँग जोडेर लागू हुनुपर्छ, नत्र यो अव्यक्त राजनीतिक, कुटनैतिक धम्कीको रूपमा पढिन सक्छ।

अन्त्यमा, जोनाङ ग्यालछाब रिन्पोछेको आगमन केवल एक धार्मिक कार्यक्रम मात्र होइन; यो राजनीतिक, कूटनीतिक र क्षेत्रीय स्थिरता सन्दर्भमा संकेतात्मक घटना हो। हामीले यसलाई केवल “धार्मिक उत्सव” वा “संस्कृतिक कार्यक्रम” मात्र भनेर हेर्न सक्दैनौँ, विशेष गरी नेपाल-चीन सम्बन्धको मूल्य, साझा नीतिगत अपेक्षा र क्षेत्रीय सुरक्षा सन्दर्भमा।

नेपाल–चीन सम्बन्धमा विश्वास र स्थिरता कायम राख्न, नेपालले आगामी दिनहरूमा नीति–व्यवहार सन्तुलन, पूर्व–समन्वय, कूटनीतिक स्पष्टता, तथा सुरक्षा–सांस्कृतिक सन्देशको संयोजनलाई व्यवस्थित गर्नुपर्दछ। यसले मात्र संवेदनशील क्षेत्रीय सन्दर्भमा नेपालको स्थिरता र कूटनीतिक विश्वसनीयता सुनिश्चित गर्न सक्छ।

यो घटनाले स्पष्ट पार्छ कि राजनीतिक र सांस्कृतिक गतिविधिहरू अलग हुँदैनन्, र जति सम्म अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको परिप्रेक्ष्यमा हेरिन्छ, त्यति सम्म राज्यका निर्णयहरू व्यापक र दीर्घकालीन प्रभावहरू बोकेका हुन्छन्।

यसै विश्लेषणले देखाउँछ कि नेपालले आफ्नो एक चीन नीति व्यवहारिक रूपमा कसरी लागू गर्दैछ र कसरी प्रसङ्गगत चुनौतीहरू सामना गर्दैछ, यो विषय भविष्यमा नेपालको कूटनीति, सुरक्षा र क्षेत्रीय साझेदारीको केन्द्रबिन्दु बन्न सक्छ।