संघर्षबिनाको स्वतन्त्रता र चेतनाको चुनौती: सन्दर्भ नेपालको राष्ट्रप्रेम
# संकेत किराँती
नेपाल विश्वका ती दुर्लभ मुलुकहरूमध्ये पर्दछ, जसले कहिल्यै औपनिवेशिक दासत्व भोग्नु परेन। इतिहासका पानाहरू पल्टाउँदा, एशिया, अफ्रिका र ल्याटिन अमेरिकाका असंख्य देशहरू विदेशी शक्तिको शासन, शोषण र दमनबाट गुज्रिए। तर नेपालले यस्तो नियति भोगेन। यही तथ्य हाम्रो राष्ट्रिय पहिचानको गर्विलो आधार हो। तर विरोधाभास के छ भने, जसरी सजिलै प्राप्त भएको वस्तुको मूल्य कम आँकलन गरिन्छ, त्यसरी नै संघर्षबिनै जोगिएको स्वतन्त्रताले हाम्रो सामूहिक चेतनामा अपेक्षित गहिराइ नपाएको त होइन?
नेपाललाई कसैले उपनिवेश बनाएन, न त हामीले कसैको कब्जाबाट स्वतन्त्रता छिनेर ल्याउनु पर्यो। यो स्वतन्त्रता शताब्दीयाैंदेखिको भूराजनीतिक सन्तुलन, कूटनीतिक चातुर्य र हिमाली भौगोलिक अवरोधको संयुक्त परिणाम थियो। तर स्वतन्त्रताको संरक्षण र विकासका लागि निरन्तर संघर्ष आवश्यक हुन्छ भन्ने चेतना हामीले ढिलो बुझ्यौँ। उपनिवेशविरोधी आन्दोलनमा होमिएका राष्ट्रहरूमा राष्ट्रप्रेम प्रायः पीडाबाट जन्मिन्छ, रगत, आँसु र बलिदानबाट। नेपालमा त्यस्तो सामूहिक पीडाको अनुभव नभएकै कारण राष्ट्रप्रेमलाई हामीले धेरैजसो समय भावनात्मक नारामा सीमित गरिदिएका छौँ।
युद्धले राष्ट्रलाई भत्काउँछ, तर युद्धले नै राष्ट्रलाई एकताबद्ध पनि बनाउँछ, यो इतिहासको कठोर यथार्थ हो। रुसले नाजी आक्रमण, अफगानिस्तानले पटक–पटकको विदेशी हस्तक्षेप, प्यालेस्टाइनले दशकौँदेखिको सैन्य दमन भोग्दै आफ्नो पहिचान जोगाइरहेका छन्। उनीहरूका लागि देश केवल नक्सामा कोरिएको भूभाग होइन; त्यो अस्तित्वको प्रश्न हो। जब विदेशी सैनिकले घर–आँगनमा पाइला टेक्छ, राष्ट्रियता अमूर्त अवधारणा रहँदैन, त्यो जीवन–मरणको सवाल बन्छ। नेपालले यस्तो त्रासदी भोग्नु परेन, यो हाम्रो सौभाग्य हो। तर यही सौभाग्य कहिलेकाहीँ बेवास्तामा परिणत भएको देखिन्छ।
विदेशी सेनाको बुटले नथिचिएको माटोको माया कम हुन्छ भन्ने भनाइ कठोर लाग्न सक्छ, तर मनोवैज्ञानिक रूपमा यसको केही सत्यता छ। पीडाले चेतनालाई तीखो बनाउँछ। नेपालमा राष्ट्रियता धेरैजसो चाडपर्व, खेलकुद वा संकटका क्षणमा मात्र सतहमा आउँछ। दैनिक जीवनमा, नीति निर्माणमा र नागरिक आचरणमा राष्ट्रप्रेमको संस्थागत रूप कमजोर देखिन्छ। यही कारणले राज्यका रणनीतिक निर्णयहरूमा दीर्घकालीन राष्ट्रिय हितभन्दा तत्कालीन लाभ, दलीय स्वार्थ वा बाह्य दबाब हावी हुने गरेको आरोप लाग्दै आएको छ।
तर यस यथार्थलाई आत्मग्लानीमा सीमित गर्नु उचित हुँदैन। संघर्षको अनुपस्थितिलाई कमजोरी होइन, सम्भावनाको आधार बनाउन सकिन्छ। नेपालले युद्ध र उपनिवेशबाट जोगिएको इतिहासलाई शान्ति, मध्यस्थता र सहअस्तित्वको नैतिक पूँजीका रूपमा रूपान्तरण गर्न सक्छ। विश्व आज द्वन्द्व र ध्रुवीकरणबाट थकित छ। यस्तो बेला, बिना औपनिवेशिक घाउ बोकेको देशले स्वतन्त्र, सन्तुलित र सार्वभौम दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्न सक्छ।
देशभक्ति केवल शत्रुसँग लड्दा देखिने साहस होइन; त्यो संस्थाहरू बनाउँदा देखिने इमानदारी, स्रोतको संरक्षणमा देखिने जिम्मेवारी र भविष्यका पुस्ताप्रतिको उत्तरदायित्व हो। नेपालमा देशभक्तिको पुनर्परिभाषा आवश्यक छ, नारा होइन, नीति; भावुकता होइन, विवेक; अतीतको गर्व मात्र होइन, भविष्यको योजना। विदेशी हस्तक्षेप नभोगेको देशले आत्मनिर्भरता र स्वाभिमानलाई अझ गहिरोसँग आत्मसात गर्नुपर्छ।
आजको विश्वव्यवस्थामा उपनिवेशवादको स्वरूप बदलिएको छ। प्रत्यक्ष शासनको सट्टा आर्थिक निर्भरता, ऋणको जाल, सूचना युद्ध र सांस्कृतिक वर्चस्वले नयाँ प्रकारको अधीनता सिर्जना गरिरहेका छन्। नेपालले अतीतमा औपनिवेशिक शासन नभोगे पनि वर्तमानमा नव–औपनिवेशिक चुनौतीहरूबाट अछुतो छैन। यहीँनेर सचेत देशभक्ति आवश्यक हुन्छ, जहाँ राष्ट्रिय हितलाई वैश्विक सहकार्यसँग सन्तुलनमा राखिन्छ, तर आत्मसमर्पण गरिँदैन।
नेपाल कहिल्यै अन्तर्राष्ट्रिय युद्धमा फसेन, यो तथ्यलाई हामीले शान्तिपूर्ण कूटनीतिक परम्पराको प्रमाणका रूपमा लिनुपर्छ। तर शान्ति कायम राख्न कमजोर हुनु होइन, सक्षम हुनु आवश्यक हुन्छ। सक्षम अर्थतन्त्र, सुदृढ संस्थागत संरचना र शिक्षित नागरिकवर्ग बिना शान्ति दीर्घकालीन हुँदैन। देशभक्ति त्यहीँ प्रकट हुन्छ, जहाँ नागरिकले कर तिर्छ, कानुन पालना गर्छ र सार्वजनिक सम्पत्तिलाई आफ्नै ठान्छ।
यस सन्दर्भमा शिक्षा निर्णायक छ। इतिहासलाई महिमा मण्डन मात्र होइन, आलोचनात्मक ढंगले बुझाउने शिक्षा प्रणालीले नागरिक चेतना निर्माण गर्छ। नेपालले कहिल्यै उपनिवेश भोगेन भन्ने तथ्य गर्वको विषय हो, तर त्यसका कारण, जोखिम र जिम्मेवारीबारे पनि गहिरो छलफल आवश्यक छ। स्वतन्त्रता प्राप्त गर्नु जति महत्वपूर्ण छ, त्यसलाई सार्थक बनाउनु अझ ठूलो चुनौती हो।
अन्ततः, नेपालप्रेम संघर्षको अभावबाट कमजोर भएको होइन; चेतनाको अभ्यासबाट बलियो हुन बाँकी छ। हामीले रगत बगाएर देश बचाउनु परेन, तर पसिना बगाएर देश बनाउनुपर्छ। यही नै आजको देशभक्ति हो, शान्तिपूर्ण तर दृढ, समावेशी तर स्वाभिमानी, विश्वसँग खुलेको तर आत्मपहिचानमा अडिग। इतिहासले हामीलाई दुर्लभ अवसर दिएको छ; अब प्रश्न यो हो कि के हामी त्यो अवसरलाई राष्ट्रिय चेतनामा रूपान्तरण गर्न सक्छौँ?
