आणविक ऊर्जामा चीनको फड्को : सुरक्षित प्रविधि, हरित विकास र औद्योगिक रूपान्तरणको नयाँ युग

बेइजिङ। सन २०२६ को सुरुवातसँगै चीनले आणविक ऊर्जाको क्षेत्रमा उल्लेखनीय प्रगति हासिल गरेको छ। पूर्वी चीनका फुजियान र जियाङ्सु प्रान्तमा रहेका दुई ठूला आणविक ऊर्जा परियोजनाले महत्वपूर्ण चरण पार गरेका छन् भने यही महिनादेखि चीनको ‘परमाणु ऊर्जा कानुन’ कार्यान्वयनमा आएको छ। यसले राष्ट्रिय स्तरमै आणविक ऊर्जाको विकासलाई कानुनी र नीतिगत आधार प्रदान गर्दै चीनको ऊर्जा सुरक्षा र हरित विकास यात्रालाई थप बलियो बनाएको छ।

सन २०२६ को पहिलो दिन फुजियान प्रान्तको झाङझोउ आणविक ऊर्जा केन्द्रको दोस्रो युनिटले व्यावसायिक उत्पादन सुरु गरेको छ। यो युनिट चीनमै विकसित तेस्रो पुस्ताको अत्याधुनिक ‘ह्वालोङ वन’ प्रविधिमा आधारित छ, जसलाई उच्च सुरक्षा मापदण्डका लागि चिनिन्छ। ह्वालोङ न्यूक्लियर पावर टेक्नोलोजी कम्पनीका अनुसार यो प्रविधि विश्वस्तरमा तेस्रो पुस्ताका रियाक्टरहरूका लागि निर्धारण गरिएका सबैभन्दा कडा सुरक्षा मापदण्ड अनुसार तयार गरिएको हो। डिजिटल र बुद्धिमान प्रविधिको प्रयोगले यसले सुरक्षा मात्र होइन, आर्थिक दक्षता पनि उल्लेखनीय रूपमा बढाएको छ।

‘ह्वालोङ वन’ प्रविधिमा डबल कन्टेनमेन्ट संरचना अपनाइएको छ, जसले सक्रिय र निष्क्रिय दुवै सुरक्षा सिद्धान्तलाई एकसाथ प्रयोग गर्छ। यस किसिमका आणविक ऊर्जा केन्द्रहरू तीव्र भूकम्पजस्ता चरम प्राकृतिक विपद सामना गर्न समेत सक्षम हुने बताइएको छ।

आणविक ऊर्जा स्वच्छ ऊर्जाको भरपर्दो स्रोतका रूपमा पनि स्थापित हुँदै गएको छ। हावा र सौर्य ऊर्जाको तुलनामा मौसममा निर्भर नहुने, स्थिर उत्पादन दिन सक्ने यसको ठूलो फाइदा हो। एक मात्रै ‘ह्वालोङ वन’ युनिटले वार्षिक करिब १० अर्ब किलोवाट–घण्टा विद्युत उत्पादन गर्न सक्छ, जसले करिब ८१ लाख ६० हजार टन कार्बन डाइअक्साइड उत्सर्जन घटाउने र ३० लाख टनभन्दा बढी कोइला बचत गर्ने क्षमता राख्छ।

हाल निर्माणाधीन वा सञ्चालनमा रहेका ‘ह्वालोङ वन’ युनिटहरूको संख्या ४१ पुगेको छ। चीन न्यूक्लियर एनर्जी एसोसिएसनका अनुसार सन २०२५ को पहिलो छ महिनामै चीनको आणविक विद्युत उत्पादनले १७ करोड टन कार्बन डाइअक्साइड, ५ लाख ५२ हजार ४ सय टन सल्फर डाइअक्साइड र ४ लाख ८० हजार ९ सय टन नाइट्रोजन अक्साइड उत्सर्जन कटौती गर्न योगदान दिएको छ।

चीनमा आणविक ऊर्जा अब केवल विद्युत उत्पादनमै सीमित छैन। नयाँ परमाणु ऊर्जा कानुन अनुसार विद्युत उत्पादनका अतिरिक्त तापमान (हिटिङ), समुद्री पानी प्रशोधन, हाइड्रोजन उत्पादन, आइसोटोप निर्माण र वैज्ञानिक अनुसन्धानमा पनि आणविक रियाक्टर प्रयोगलाई प्रोत्साहन गरिएको छ।

यसै सन्दर्भमा जियाङ्सु प्रान्तको स्यूवेईमा जनवरी १६ बाट निर्माण सुरु भएको ‘आणविक–पेट्रोकेमिकल एकीकृत परियोजना’ विशेष महत्वको मानिन्छ। चीन नेशनल न्यूक्लियर कर्पोरेसनद्वारा विकास भइरहेको यो परियोजनाले पेट्रोकेमिकल उद्योगलाई कम–कार्बन बाफ (स्टिम) आपूर्ति गर्ने लक्ष्य राखेको छ। यसले जीवाश्म इन्धनको प्रयोग घटाउँदै परम्परागत उद्योगलाई हरित रूपान्तरणतर्फ लैजाने विश्वव्यापी समाधान प्रस्तुत गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।

परियोजनाको पहिलो चरणमा दुईवटा ‘ह्वालोङ वन’ प्रेसराइज्ड वाटर रियाक्टर र एउटा उच्च तापक्रम ग्यास–कुल्ड रियाक्टरलाई संयुक्त रूपमा प्रयोग गरिनेछ। ‘ह्वालोङ वन’ रियाक्टरबाट निस्किने मुख्य बाफ प्रयोग गरी नुनरहित पानी तताइनेछ, जसबाट स्याचुरेटेड बाफ उत्पादन हुनेछ। त्यसपछि उच्च तापक्रम ग्यास–कुल्ड रियाक्टरको बाफले पुनः तताइ उच्च गुणस्तरको औद्योगिक बाफ तयार गरिनेछ।

उत्पादन भएको अधिकांश औद्योगिक बाफ लियुनयुनगाङ स्थित पेट्रोकेमिकल औद्योगिक क्षेत्रमा पठाइनेछ भने यस परियोजनाबाट विद्युत पनि उत्पादन हुनेछ। लियुनयुनगाङ चीनका प्रमुख पेट्रोकेमिकल केन्द्रमध्ये एक हो, जहाँ प्रतिघण्टा १३ हजार टनसम्म बाफको आवश्यकता पर्छ। अहिलेसम्म यस्तो ठूलो उत्पादन कोइला जस्ता जीवाश्म इन्धनमा निर्भर रहेकाले कार्बन कटौतीको लक्ष्य हासिल गर्न चुनौती बन्दै आएको थियो।

परियोजना सम्पन्न भई सञ्चालनमा आएपछि पहिलो चरणबाट वार्षिक ३ करोड २५ लाख टन औद्योगिक बाफ आपूर्ति हुनेछ। साथै, अधिकतम १ अर्ब १५ करोड किलोवाट घण्टाभन्दा बढी विद्युत उत्पादन हुने अपेक्षा गरिएको छ। यसले प्रतिवर्ष ७२ लाख ६० हजार टन मानक कोइला बचत गर्ने र करिब १ करोड ९६ लाख टन कार्बन डाइअक्साइड उत्सर्जन घटाउने अनुमान गरिएको छ।

जनवरी १५ देखि लागू भएको परमाणु ऊर्जा कानुन चीनमा आणविक ऊर्जाको विकासका लागि सबैभन्दा बलियो नीतिगत समर्थनका रूपमा हेरिएको छ। यो कानुनले वैज्ञानिक अनुसन्धान, प्रविधि विकास र दीर्घकालीन योजना निर्माणमा राज्यको स्पष्ट भूमिका तोकेको छ। आणविक इन्धन चक्र, आणविक रियाक्टर जस्ता क्षेत्रमा उन्नत अनुसन्धान तथा विकासलाई प्राथमिकता दिइने व्यवस्था गरिएको छ।

कानुनले आणविक ऊर्जाको प्रयोगलाई सुरक्षित, आर्थिक र दिगो बनाउनेमा जोड दिएको छ। यसले उद्योगको दीर्घकालीन स्थायित्व सुनिश्चित गर्दै उच्च गुणस्तरीय आर्थिक तथा सामाजिक विकासमा योगदान पुर्‍याउने लक्ष्य राखेको छ।

सन २०२५ डिसेम्बरमा सम्पन्न राष्ट्रिय ऊर्जा कार्य सम्मेलनले पनि सन २०२६ मा आणविक ऊर्जाको विकास सुरक्षित, सक्रिय र योजनाबद्ध ढंगले अघि बढाइने स्पष्ट संकेत गरेको छ। साथै, हाइड्रोजन र आणविक ऊर्जाजस्ता भविष्यका ऊर्जा उद्योगको अग्रिम योजना तयार गरिने उल्लेख गरिएको छ।

सन २०२५ को अन्त्यसम्म चीनमा सञ्चालनमा रहेका, निर्माणाधीन वा निर्माण स्वीकृति प्राप्त गरेका आणविक ऊर्जा युनिटहरूको संख्या ११२ पुगेको छ। १५औँ पञ्चवर्षीय योजनाको अवधिमा व्यावसायिक रूपमा सञ्चालनमा रहेका आणविक ऊर्जा युनिटहरूको संख्या १०० नाघ्ने अनुमान गरिएको छ।

सुरक्षा, स्वच्छता र प्रविधिगत आत्मनिर्भरतामा आधारित चीनको आणविक ऊर्जा यात्राले देशको ऊर्जा संरचना मात्र होइन, औद्योगिक रूपान्तरण र हरित विकासको दिशालाई समेत नयाँ गति दिएको स्पष्ट देखिन्छ।