इरान–अमेरिका सम्बन्ध अत्यन्तै संवेदनशील मोडमा
काठमाडौँ। इरान र संयुक्त राज्य अमेरिका बीच लामो समयदेखिको अविश्वास, आरोप–प्रत्यारोप र शक्ति प्रदर्शनको बीचमा फेरि एकपटक संवादको झिनो ढोका खुलेको छ। दुवै देशका अधिकारीहरूले पुष्टि गरेअनुसार आगामी शुक्रबार ओमानको राजधानी मस्कटमा उच्चस्तरीय वार्ता हुने तय भएको छ। स्थान, एजेन्डा र वार्ताको ढाँचालाई लिएर केही दिनसम्म चलेको सार्वजनिक विवादपछि यो निर्णय आएको हो, जसले इरान–अमेरिका सम्बन्धमा रहेको गहिरो चिरालाई अझ स्पष्ट रूपमा उजागर गरेको छ।
इरानका विदेशमन्त्री सैय्यद अब्बास अराघचीले सामाजिक सञ्जाल ‘एक्स’मार्फत मस्कटमा स्थानीय समयअनुसार बिहान १० बजे वार्ता हुने जानकारी दिएका छन्। उनले वार्ताको सम्पूर्ण व्यवस्थापनका लागि ओमानी पक्षलाई धन्यवाद पनि दिएका छन्। यस घोषणापछि पश्चिमी सञ्चारमाध्यमहरूले वाशिङ्टनले पनि अन्ततः ओमानमै वार्ता गर्न सहमति जनाएको, र त्यसका लागि कम्तीमा नौ मध्यपूर्वी मुलुकहरूले कूटनीतिक पहल गरेको बताएका छन्।
यसअघि भने परिस्थिति निकै तनावपूर्ण बनेको थियो। अमेरिकी सञ्चारमाध्यमहरूले स्थान र ढाँचामा सहमति नजुटेपछि वार्ता रद्द हुन सक्ने अड्कलबाजी गरेका थिए। प्रारम्भिक सहमतिअनुसार वार्ता टर्कीको इस्तानबुलमा हुने र केही मध्यपूर्वी देशहरू पर्यवेक्षकको रूपमा सहभागी हुने तय थियो। तर इरानले अचानक प्रस्ताव परिवर्तन गर्दै वार्तालाई ओमानमा सार्न र पूर्णतः द्विपक्षीय बनाउँदै केवल परमाणु विषयमा सीमित गर्न आग्रह गरेको थियो।
यस प्रस्तावलाई वाशिङ्टनले सुरुमा अस्वीकार गर्यो। अमेरिकी सञ्चारमाध्यम ‘एक्सिओस’ले दुई अमेरिकी अधिकारीलाई उद्धृत गर्दै अमेरिका “यो वा केही पनि होइन” भन्ने अडानमा पुगेको जनाएको थियो। एक वरिष्ठ अमेरिकी अधिकारीका अनुसार, इरानले उक्त सर्तमा असहमति जनाएपछि वार्ता नै नहुने अवस्था आएको थियो। यद्यपि पछिल्ला कूटनीतिक प्रयास र क्षेत्रीय दबाबपछि अमेरिका ओमानमा वार्ता गर्न तयार भएको देखिन्छ।
तर वार्ताको वातावरण शान्त र सहज भने छैन। कूटनीतिक संवादको पृष्ठभूमिमा दुवै देशबीच सैन्य तनाव तीव्र बन्दै गएको छ। पछिल्ला हप्ताहरूमा अमेरिकाले मध्यपूर्वमा आफ्नो सैन्य उपस्थिति उल्लेख्य रूपमा बढाएको छ। विमानवाहक युद्धपोत यूएसएस अब्राहम लिंकनसहितका नौसैनिक तथा हवाई शक्तिहरू क्षेत्रतर्फ पठाइएका छन्। यससँगै इरानले पनि आफ्नो सैन्य तयारी तीव्र पारेको छ।
मंगलबार अमेरिकी केन्द्रीय कमान्डले अरब सागरमाथि एक अमेरिकी एफ–३५सी लडाकु विमानले इरानी शाहेद–१३९ ड्रोन ‘आत्मरक्षाका लागि’ खसालेको दाबी गर्यो। तर इरानले भने उक्त ड्रोन अन्तर्राष्ट्रिय पानीमा नियमित निगरानी मिसन पूरा गरेर फर्किएको दाबी गर्दै अमेरिकी दाबीलाई अस्वीकार गरेको छ।
यही तनावबीच बुधबार इरानको इस्लामिक रिभोल्युशनरी गार्ड्स कोर्प्स (आईआरजीसी) ले नयाँ भूमिगत क्षेप्यास्त्र अड्डा सार्वजनिक गर्यो। गत वर्ष इजरायलसँग भएको १२ दिने युद्धपछि इरानले आफ्नो सैन्य सिद्धान्त ‘रक्षात्मकबाट आक्रामक’ मा परिवर्तन गरेको र “शत्रुबाट हुने कुनै पनि कारबाहीका लागि तयार” रहेको सन्देश उसले दिएको छ।
उता, अमेरिकाका पूर्व राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले पनि बुधबार कडा चेतावनी दिँदै इरानका सर्वोच्च नेता आयातोल्लाह अली खामेनी “अत्यन्तै चिन्तित हुनुपर्ने” बताएका छन्। क्षेत्रीय सैन्य जमघटलाई संकेत गर्दै उनले वाशिङ्टनले सबै विकल्प खुला राखेको स्पष्ट पारेका छन्।
वार्ताअघि देखिएको बयानबाजीले दुवै पक्षका अडानहरू कति फरक छन् भन्ने देखाएको छ। इरानले वार्ता केवल परमाणु कार्यक्रम र अमेरिकी प्रतिबन्ध हटाउने विषयमा सीमित हुनुपर्ने स्पष्ट अडान लिएको छ। इरानी सांसद इस्माइल कोउसारीले इरानको क्षेप्यास्त्र क्षमता र क्षेत्रीय गतिविधिको अमेरिकी वा पश्चिमी मुलुकसँग कुनै सम्बन्ध नभएको भन्दै ती विषयमा “अत्यधिक माग” नगर्न चेतावनी दिएका छन्।
यसको विपरीत, अमेरिकी विदेशमन्त्री मार्को रुबियोले वाशिङ्टनमा आयोजित पत्रकार सम्मेलनमा ‘अर्थपूर्ण’ वार्ताका लागि एजेन्डा निकै व्यापक हुनुपर्ने बताए। उनका अनुसार इरानको परमाणु कार्यक्रमसँगै बलिस्टिक क्षेप्यास्त्र, क्षेत्रीय सशस्त्र समूहप्रतिको समर्थन र आफ्नै नागरिकप्रतिको व्यवहार पनि छलफलको विषय हुनुपर्छ।
शुक्रबार हुने भनिएको यो वार्ताले गत जुनमा हिंसात्मक रूपमा टुटेको कूटनीतिक प्रक्रियालाई पुनः जीवित पार्ने प्रयास गरेको छ। अघिल्ला वार्ताहरूमा अमेरिका ‘शून्य युरेनियम संवर्धन’, क्षेप्यास्त्र विकासमा रोक र क्षेत्रीय प्रभाव घटाउनुपर्ने मागमा अडिग रहँदै आएको थियो, जसलाई इरानले आफ्नो सार्वभौमिक अधिकारमाथिको हस्तक्षेप भन्दै सधैं अस्वीकार गर्दै आएको छ।
अब मस्कटको वार्ता संवादको सुरुआत मात्र बन्ने कि अर्को टकरावको पूर्वसूचना, त्यो भने शुक्रबारको बैठकले तय गर्नेछ। तर एउटा कुरा स्पष्ट छ, कूटनीति र युद्धको सिमानामा उभिएको इरान–अमेरिका सम्बन्ध अहिले अत्यन्तै संवेदनशील मोडमा पुगेको छ।
