बम र कूटनीतिबीच इरान : नयाँ नेतृत्वको खोजी र युद्धको दोस्रो हप्ता

काठमाडौं, : इरानको राजनीतिक भविष्य र मध्यपूर्वमा शक्ति सन्तुलन अहिले सबैभन्दा अनिश्चित अवस्थामा पुगेको छ। अमेरिकी-इजरायली संयुक्त सैन्य कारबाही नवौँ दिनमा प्रवेश गरेको छ र युद्धविरामको कुनै संकेत देखिएको छैन। यसैबीच, सर्वोच्च नेता आयोतुल्लाह अली खामेनाईको निधनपछि इरानले एक साताभित्रै नयाँ सर्वोच्च नेताको चयन प्रक्रिया अन्तिम चरणमा पुर्याएको छ।

एक सातामै नयाँ नेतृत्वको सहमति

सिन्ह्वा समाचार एजेन्सीका अनुसार, इरानको विशेषज्ञहरूको सभा (अस्ेम्ब्ली अफ एक्सपर्ट्स) ले नयाँ सर्वोच्च नेताको उत्तराधिकारीबारे बहुमतको सहमति जुटाइसकेको छ। अर्ध-सरकारी मेहर समाचार एजेन्सीले सभाका सदस्य आयोतुल्लाह मोहम्मदमेहदी मिरबाकेरीलाई उद्धृत गर्दै यो जानकारी दिएको हो। यद्यपि, प्रक्रियामा केही अवरोधहरू रहेको र विवादबाट बच्न सटीकताका साथ काम गर्नुपर्ने उनले बताएका छन्।

नयाँ सर्वोच्च नेताको नाम भने अहिलेसम्म सार्वजनिक गरिएको छैन। अमेरिकी र इजरायली हमलामा खामेनाईको निधन भएको एक साताभित्रै उत्तराधिकारीको छिटो चयनले इरानको संगठनात्मक संरचना भत्किने अमेरिका र इजरायलको अपेक्षालाई ध्वस्त पारेको विश्लेषकहरू बताउँछन्।

सीएनएनका अनुसार, इजरायली सेनाले आइतवार नै खामेनाईको उत्तराधिकारी र नेतृत्व चयनमा संलग्न व्यक्तिहरूलाई निसाना बनाउने धम्की दिएको छ। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले पनि इरानको नयाँ नेतृत्व चयनमा अमेरिकाको भूमिका हुनुपर्ने र इरानको नेतृत्व संरचना पूर्ण रूपमा हटाउनुपर्ने बताएका थिए।

युद्ध दुवै मोर्चामा

युद्ध मैदानमा भने परिस्थिति झन् जटिल बन्दै गएको छ। तेहरानको आकाशमा शनिबार राती पनि विष्फोटको आवाज सुनियो। अमेरिकी र इजरायली सेनाले तेहरान नजिकैको इन्धन डिपोलगायत लक्ष्यहरूमा बमबारी तीव्र पारेका छन्। इरानले पनि जवाफी कारबाही जारी राख्ने र आक्रमणको मूल्य चुकाउनुपर्ने चेतावनी दिएको छ।

अल जजिराका अनुसार, इरानी राजधानीमा रहेको इन्धन सुविधामाथि अमेरिकी-इजरायली आक्रमण पहिलोपटक भएको हो। इरानी राज्य सञ्चारमाध्यमका अनुसार, इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड्स कोर्प्स (आईआरजीसी) ले इजरायल र मध्यपूर्वमा रहेका अमेरिकी लक्ष्यहरूमाथि जवाफी आक्रमणको नयाँ लहर सुरु गरेको छ।

कुवेतको सेनाले आइतवार आफ्नो देशको वायु रक्षा प्रणालीले मिसाइल र ड्रोन आक्रमणको सामना गरेको जनाएको छ। फार्स समाचार एजेन्सीका अनुसार, आईआरजीसीले कुवेतस्थित अल-अदिरी एयरबेसमा ड्रोन र मिसाइल आक्रमण गरेको छ। पछि, आईआरजीसीले जोर्डनस्थित अल-अजराक एयर बेसमा पनि आक्रमण गरेको मेहर समाचार एजेन्सीले जनाएको छ।

इरानी राष्ट्रपतिको दुर्लभ माफी

युद्धको यस चरणमा एउटा अप्रत्याशित घटनाक्रम पनि देखियो। इरानी राष्ट्रपति मसूद पेजेश्कियनले राज्य टेलिभिजनमा प्रसारित एक सम्बोधनमा दुर्लभ माफीको सन्देश दिए। “इरानद्वारा आक्रमण गरिएका छिमेकी देशहरूसँग म आफ्नो तर्फबाट र इरानको तर्फबाट माफी माग्न चाहन्छु,” उनले भने। उनले इरानको अन्तरिम नेतृत्व परिषद्ले छिमेकी मुलुकहरूमाथि आक्रमण स्थगित गर्न स्वीकृति दिएको पनि बताए।

तर, अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्पले सामाजिक सञ्जालमा यसलाई इरानको ‘आत्मसमर्पण’ को संकेत भन्दै व्याख्या गरेपछि पेजेश्कियनले आइतवार आफ्नो अभिव्यक्ति गलत अर्थ लगाइएको प्रतिक्रिया दिए।

चिनियाँ कूटनीतिको चेतावनी

यस भू-राजनीतिक संकटका बीच चिनियाँ परराष्ट्रमन्त्री वाङ यीले आइतवार एक अन्तर्राष्ट्रिय सम्बोधनमा युद्ध र हिंसाप्रति गम्भीर चेतावनी दिएका छन्। प्राचीन चिनियाँ दार्शनिक हान फेइजीको उद्धरण दिँदै उनले भने, “हतियार अशुभ उपकरण हुन्, र तिनीहरूको प्रयोग सोचविचार नगरी गर्नु हुँदैन।”

उनले २,००० वर्ष पुरानो जिया यीको ‘गुओ किन लुन’ (फल्ट्स अफ किन) भन्ने ग्रन्थको पनि उद्धरण दिए, जसले किन राजवंशको शक्तिशाली हुँदै पनि द्रुत पतनको विश्लेषण गर्दछ। “जब परोपकार र न्यायको अभ्यास गरिँदैन, शक्ति स्थानान्तरण हुन्छ,” वाङ यीले भने, वाशिङ्टनको बलप्रयोगको जुनूनलाई लक्षित गर्दै।

विश्लेषकहरूको मत

सांघाई अन्तर्राष्ट्रिय अध्ययन विश्वविद्यालयका प्राध्यापक डिङ लोङका अनुसार, एक साताभित्र नयाँ सर्वोच्च नेताको निर्णयले इरानी सरकार सहज रूपमा सञ्चालन भइरहेको र छिटो सहमति निर्माण गर्न सक्षम रहेको देखाउँछ। “नयाँ सर्वोच्च नेताले इरानलाई एकता र एकजुटता कायम राख्न, शासन र जनमनोबल स्थिर राख्न र यसको लचिलोपन कायम राख्न मद्दत गर्नेछ,” उनले भने।

चीन समसामयिक अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध संस्थानका उपनिर्देशक किन टियानले भने, “नयाँ नेताको विशिष्ट पहिचान, उनको स्थितिगत झुकाव र उनले अपनाउने नीतिगत दिशा पनि महत्वपूर्ण छ। के उनले अझ कडा अमेरिकी विरोधी अडान लिनेछन्, वा अमेरिकासँग र चलिरहेको युद्धप्रति अझ व्यावहारिक दृष्टिकोण अपनाउनेछन्? यो छनोटले इरानको भविष्यको प्रक्षेपणमा गहिरो र दूरगामी प्रभाव पार्नेछ।”

युद्धको मूल्य

स्ट्राटेजिक एन्ड इन्टरनेशनल स्टडीज (CSIS) का अनुसार, ‘अपरेसन एपिक फ्युरी’ को पहिलो १०० घण्टामा करिब ३.७ बिलियन डलर खर्च भएको अनुमान छ, जुन दैनिक करिब ८९१ मिलियन डलर हो। द वाशिङ्टन पोस्टले अमेरिकी राष्ट्रिय खुफिया परिषद्को एक गोप्य प्रतिवेदन उद्धृत गर्दै भनेको छ, “इरानमाथि ‘ठूलो पैमानेमा’ अमेरिकी नेतृत्वको आक्रमणले पनि देशको सरकारलाई ध्वस्त पार्ने सम्भावना छैन।”

द न्यूयोर्क टाइम्सको एक विचार टुक्राले भनेको छ, “बाह्य आक्रमणले त्यो संरचनालाई भत्काउनुको सट्टा बलियो बनाउने सम्भावना बढी हुन्छ, जसले आईआरजीसीलाई राष्ट्रको रक्षकको रूपमा पुनः स्थापित गर्न सक्षम बनाउँछ। यस्तो परिदृश्यमा, सबैभन्दा कट्टर शासन आलोचक पनि राष्ट्रिय एकतामा बग्न सक्छ।”

यसरी मध्यपूर्वको यो जटिल समीकरणमा इरानले आन्तरिक रूपमा नयाँ नेतृत्व चयन र बाह्य रूपमा युद्धको दोहोरो चुनौती सामना गरिरहेको छ। चिनियाँ कूटनीतिको चेतावनी र अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको चिन्ताका बीच युद्ध कसरी मोडिन्छ र इरानको नयाँ नेतृत्वले कस्तो मार्ग रोज्छ भन्ने विषयले आगामी दिनमा मध्यपूर्वको भविष्य निर्धारण गर्नेछ।