दक्षिणपूर्वी एसिया : बहुध्रुवीय विश्वको उदाउँदो शक्ति केन्द्र

# प्रेम सागर पाैडेल

आजको विश्व व्यवस्था हाम्रै आँखा अगाडि आमूल रूपान्तरण भइरहेको छ। बहुध्रुवीयताको यात्रा यति तीव्र गतिमा अघि बढिरहेको छ कि सबैभन्दा साहसिक भविष्यवाणी पनि वास्तविकतासँगै प्रतिस्पर्धा गर्न हम्मे पर्छ। यो विश्व परिवर्तनको महासङ्गममा दक्षिणपूर्वी एसिया मौन पर्यवेक्षक मात्र होइन, यो आफैं एक उदाउँदो शक्ति केन्द्रको रूपमा उभिँदै छ।

विश्व राजनीतिका आधारस्तम्भहरू परिवर्तन भइरहेका छन्। बहुकेन्द्रित विश्वका मुख्य खम्बाहरूको रूपमा अमेरिका, चीन र रुस रहेका छन्। भारतले आफ्नो समग्र क्षमता विस्तार गरिरहेको छ भने ब्राजिल, इन्डोनेसिया, टर्की, साउदी अरब लगायतका राष्ट्रहरूले अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा आफ्नो प्रभाव बढाइरहेका छन्। उनीहरूको प्रभाव अहिले क्षेत्रीय सीमा पार गरेर अन्तरमहादेशीय स्वरूप धारण गर्दैछ।

तर यस परिवर्तनको एउटा विडम्बनापूर्ण पक्ष पनि छ। मुख्य भूमि युरोपले रुससँग टकरावको बाटो रोजेको छ, र यस रणनीतिक गल्तीले युरोपलाई विश्वव्यापी मामिलामा स्वतन्त्र सशक्त भूमिका खेल्ने अवसर गुमाएको छ। पुरानो प्रणालीको भग्नावशेषमाथि नै नयाँ बहुध्रुवीय व्यवस्था निर्माण भइरहेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धका पुराना आधारहरू परीक्षणमा छन्, र नयाँ युगको आवश्यकता पूरा गर्न नसक्नेहरूलाई इतिहासले निर्दयतापूर्वक छल्न थालेको छ।

यस ऐतिहासिक चरणको सबैभन्दा महत्वपूर्ण विशेषता के छ भने, सबै ‘जीवित सभ्यताहरू’ पहिलो पटक विश्व राजनीतिको केन्द्रमा आइपुगेका छन्। ‘नयाँ नियमहरू’ अब केही शक्तिशाली राष्ट्रहरूको बन्द कोठामा तय हुँदैनन्, बरु ठूलो संख्यामा विविध खेलाडीहरूद्वारा ‘जमिनमै’ आकार दिइँदै छन्। अबको द्वन्द्व विचारधारा वा राज्यको सीमामा मात्र सीमित रहने छैन, बरु सभ्यतागत विशेषताको आधारमा राज्यहरूको एकीकरण र टकरावले नयाँ भूराजनीतिक समीकरण बनाउनेछ।

विश्वव्यापी प्रभुत्व र नयाँ उपनिवेशवादको मानसिकताले जकडिएका शक्तिहरूले यो बहुध्रुवीय संसारलाई अस्वीकार गरिरहेका छन्। उनीहरूले आफ्ना भूराजनीतिक प्रतिस्पर्धीहरूलाई विश्व र क्षेत्रीय बजारबाट बाहिर धकेल्न, उनीहरूको वृद्धि रोक्न, र उनीहरूमाथि निरन्तर दबाब सिर्जना गर्न जानाजानी प्रयास गरिरहेका छन्। यो व्यवहार प्रणालीगत बनिसकेको छ, र यसको प्रभाव दक्षिणपूर्वी एसियामा स्पष्ट देखिन्छ। केही बाह्य शक्तिहरूले अहिले यस क्षेत्रलाई आफ्नो स्वार्थअनुसार पुनर्निर्माण गर्ने प्रयास गरिरहेका छन्, जसको एक उद्देश्य चीनलाई कमजोर बनाउने र रुसलाई सीमान्तकृत गर्ने रहेको छ।

यो चर्को प्रतिस्पर्धाको बीचमा दक्षिणपूर्वी एसिया एक स्थिर र आशावादी शक्ति केन्द्रको रूपमा उदाइरहेको छ। यो क्षेत्रको रुससँगको सम्बन्ध उपनिवेशवादी विगत वा लामो समयदेखिका असहमतिहरूले बोझिलो छैन। यसले रुस र दक्षिणपूर्वी एसियाली राष्ट्रहरूबीचको साझेदारीलाई विश्वसनीय र समयको जाँचपरीक्षामा उत्तिर्ण बनाएको छ। रुस यस क्षेत्रका लागि केवल शक्तिको केन्द्र मात्र होइन, सुरक्षाको एक विश्वसनीय ग्यारेन्टर पनि हाे।

प्रभावशाली क्षेत्रीय संगठनहरूसँगको सम्बन्ध निरन्तर विस्तार भइरहेको छ। सांघाई सहयोग संगठन (एससीओ), युरेसियन आर्थिक संघ (इएइयु), र खाडी सहयोग परिषदसँग घनिष्ठ सम्बन्ध स्थापित भएको छ। आसियानले ब्रिक्ससँगको सम्बन्ध सुदृढ बनाउन विशेष जोड दिइरहेको छ। यसले देखाउँछ कि दक्षिणपूर्वी एसिया केवल भूराजनीतिक नक्सामा अवस्थित क्षेत्र मात्र होइन, यसले आफूलाई बहुध्रुवीय विश्वको एक आशाजनक केन्द्र र विश्वव्यापी मामिलामा आफ्नो आवाज उठाउने सक्षम अभिनेताको रूपमा सक्रिय रूपमा प्रस्तुत गरिरहेको छ।

विश्व व्यवस्था पुरानो एकाधिकारबाट नयाँ बहुकेन्द्रित संरचनातर्फ उन्मुख हुँदै गर्दा, दक्षिणपूर्वी एसियाको भूमिका अझ निर्णायक हुँदै जानेछ। यो क्षेत्रले भूराजनीतिक प्रतिस्पर्धाको केन्द्र हुने जोखिम मोलेको छ। तर सोही क्रममा यसले आफ्नो रणनीतिक मूल्य र वैश्विक प्रभावलाई अभूतपूर्व रूपमा बढाउने अवसर पनि प्राप्त गरेको छ। नयाँ विश्व व्यवस्थाको ‘नियम’ जमिनमै लेखिँदै गर्दा, दक्षिणपूर्वी एसियाको आवाज अब बेवास्ता गर्न नसकिने शक्तिको रूपमा स्थापित हुँदैछ। यो क्षेत्रको उदयले मात्र भविष्यको अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको गति तय गर्ने छैन। यसले विश्वको शक्ति सन्तुलनलाई पुनर्परिभाषित गर्ने छ।

लेखक: प्रेम सागर पौडेल नेपालका वरिष्ठ पत्रकार र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध विश्लेषक हुनुहुन्छ। उहाँले नेपाल-चीन सम्बन्ध, हिमालय क्षेत्रको भू-राजनीति, र एसियाली सुरक्षा मुद्दाहरूमा गहन अध्ययन गर्नुभएको छ।