चीन, भारत, अमेरिका: नेपालको त्रिकोणीय चुनौती र अवसर

# प्रेम सागर पाैडेल

नेपालको अस्तित्व र भविष्य एउटा गम्भीर भूराजनीतिक प्रश्नको सामना गर्दै छ। आफ्नो देशको राष्ट्रिय हित, आफ्नै क्षेत्रीय तथा राजनीतिक नीतिका आधारमा अघि बढ्नु अपरिहार्य छ। यो कार्य केवल एकपक्षीय विदेश नीति मात्र होइन, यसको मूलमा राष्ट्रिय स्वायत्तता, आर्थिक परिवर्तन र कूटनीतिक सन्तुलनको जटिल त्रिकोण छ। जब कुरो भूराजनीतिक बिन्दुमा पुग्छ, तब आर्थिक र सामाजिक नीतिहरू रणनीतिक र सैन्य चुनौतीमा परिणत हुन जान्छन्। अहिलेको विश्वमा, नेपालले देखिरहेको दृश्य फरक छ। एकातर्फ चीनको बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभको रणनीतिक गहिराइ छ, अर्कोतर्फ भारतले आफूलाई विश्वस्तरीय शक्तिको भूमिकामा देख्न खोजेको छ भने तेस्रोतर्फ अमेरिकाको इन्डो-प्यासिफिक रणनीतिको छायाँमा नेपाल अवस्थित छ। यी तीनवटा शक्तिको बीचमा नेपालले कसरी आफ्नो पथ चुन्ने, भन्ने नै आजको सबैभन्दा गम्भीर प्रश्न हो।

नेपालको भूराजनीतिक यात्रा एउटा सानो राष्ट्रले ऐतिहासिक रूपमा दुई विशाल सभ्यता र राजनीतिक शक्तिहरूको बीचमा आफ्नो स्वतन्त्र अस्तित्व कायम राख्न सकेको उदाहरण हो। तर आजको परिवेश एकदमै फरक छ। शीतयुद्धकालीन द्विध्रुवीय विश्वमा पनि नेपालले अहिंसा, शान्ति र पञ्चशीलको आधारमा आफूलाई सन्तुलित राख्न सफल भएको थियो। आज बहुध्रुवीय हुँदै गरेको विश्वमा शक्तिको केन्द्रहरू बढी भएकाले चुनौती पनि बढी जटिल भएको छ। चीनको आर्थिक र सैन्य उदयले विश्वको भूगोल नै परिवर्तन गरेको छ। भारतले पनि आफ्नो ऐतिहासिक प्रभाव क्षेत्रलाई नयाँ प्रतिस्पर्धी वातावरणमा कायम राख्न र विस्तार गर्न महत्वाकांक्षा देखाएको छ। अमेरिका, जसले पहिले दक्षिण एसियालाई सीमान्त महत्त्व मात्र दिन्थ्यो, अहिले चीनलाई घेर्ने रणनीतिको एउटा महत्त्वपूर्ण टुक्राको रूपमा यस क्षेत्रलाई हेर्दछ। यस त्रिकोणीय दबावको केन्द्रमा नेपाल छ। नेपालको रणनीतिक महत्त्व केवल यसको भौगोलिक अवस्थितिमा मात्र आधारित छैन, बरु यसको सांस्कृतिक, मानवीय र राजनीतिक पहिचानले पनि यसलाई यो स्थान दिएको हो।

चीनको नेपालप्रति रुचि स्पष्ट र रणनीतिक छ। यो दुई तहमा हेर्न सकिन्छ। पहिलो, सुरक्षात्मक तह। चीनको तिब्बत स्वायत्त क्षेत्रसँग नेपालको लामो र खुला सीमा छ। तिब्बतमा कुनै पनि राजनीतिक गडबडी वा अशान्तिले चीनको राष्ट्रिय सुरक्षाको लागि ठूलो चुनौती बन्न सक्छ। त्यसैले चीनले नेपाललाई आफ्नो दक्षिणी पेटीको रूपमा हेर्छ, जहाँबाट तिब्बत विरुद्धका कार्यहरू सञ्चालन हुन सक्दैनन् भन्ने कुरामा यसको गहिरो चासो छ। दोस्रो, प्रक्षेपात्मक तह। चीनले आफ्नो बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभ अन्तर्गत नेपाललाई दक्षिण एसियामा आफ्नो आर्थिक र रणनीतिक पहुँच विस्तार गर्ने एउटा महत्त्वपूर्ण प्वाइन्टको रूपमा हेर्छ। ट्रान्स-हिमालयन मल्टीडायमेन्सनल कनेक्टिभिटी नेटवर्क नेपाललाई चीनको अर्थतन्त्रसँग जोड्ने एउटा महत्वाकांक्षी परियोजना हो। तर चीनले आफ्नो कूटनीतिमा सतर्कतापूर्वक अग्रसर हुने गर्छ। यसले सीधा राजनीतिक हस्तक्षेप गर्ने मुद्दा लिँदैन, तर ठूला आर्थिक लगानी, सुरक्षा सहयोग र अवस्थापना विकासको माध्यमबाट नेपाली राजनीति र अर्थतन्त्रमा गहिरो प्रभाव कायम गर्ने प्रयास गर्छ। चीनको नेपाल नीतिको मुल उद्देश्य भनेको हिमालय पारीको यस छिमेकमा स्थिरता कायम गर्नु र यसलाई आफ्नो भूराजनीतिक कक्षमा ल्याउनु हो।

भारतको नेपालप्रति दृष्टिकोण ऐतिहासिक साझेदारी, सांस्कृतिक नजिकता र रणनीतिक चासोको मिश्रण हो। नेपाल र भारतबीचको अब्यवस्थित सीमा, रोजगारीको अवसर, शैक्षिक सम्बन्ध र सांस्कृतिक आदानप्रदानले दुई देशलाई अभिन्न रूपमा बाँधेको छ। तर यो सम्बन्धमा शक्ति र स्वायत्तताको जटिल समीकरण पनि छ। भारतले सधैं नेपाललाई आफ्नो प्राथमिक प्रभाव क्षेत्रभित्रको राष्ट्र मानेको छ। नेपालमा चीनको बढ्दो भूमिकाले भारतको लागि एउटा रणनीतिक चुनौतीको रूपमा देखा परेको छ। भारतको लागि नेपाल एउटा सुरक्षा बफर हो। यदि चीनको प्रभाव नेपालमा बढ्यो भने, भारतको लागि त्यो सुरक्षात्मक चक्रभित्र एउटा रणनीतिक छिद्र हुनेछ। यसैले भारतले नेपालसँग आफ्नो सम्बन्धलाई पुनर्परिभाषित गर्ने प्रयास गरिरहेको छ। भारतको नेपाल नीतिमा दुईवटा स्पष्ट धाराहरू देखिन्छन्। पहिलो, प्रतिस्पर्धात्मक जुक्ति। भारतले चीनले प्रस्ताव गरेजस्तै वा त्यसभन्दा बढी आकर्षक आर्थिक र कनेक्टिभिटी परियोजनाहरू प्रस्ताव गरेर नेपाललाई आकर्षित गर्न खोज्छ। दोस्रो, सुरक्षा सहयोग। सीमा प्रबन्धन, सुरक्षा उपकरण र प्रशिक्षणको क्षेत्रमा सहकार्यलाई बढावा दिइन्छ। भारतको चुनौती भनेको नेपालमा रहेको ऐतिहासिक सद्भावनालाई कायम राख्दै, आफ्नो “बिग ब्रदर” इमेज परिवर्तन गर्नु र नेपाली जनताको भावनालाई ठूलो शक्तिको खेलाडी बन्ने प्रक्रियामा समेट्नु हो।

अमेरिकाको नेपालमा रुचि प्रत्यक्ष रूपमा चीन-विरोधी रणनीतिसँग जोडिएको छ। इन्डो-प्यासिफिक रणनीतिको एउटा महत्त्वपूर्ण अंगको रूपमा अमेरिका चाहन्छ कि नेपाल जस्तो हिमाली राष्ट्र पश्चिमी लोकतान्त्रिक मूल्यमान्यतामा अडिग रहोस् र चीनको प्रभावबाट टाढै रहोस्। यसको लागि अमेरिकाले नेपाललाई विभिन्न प्रकारको सहयोग दिंदै आएको छ। मिलेनियम च्यालेन्ज कर्पोरेशन जस्ता ठूला आर्थिक सहयोग कार्यक्रमहरू यसै रणनीतिको भाग हुन्। अमेरिका नेपाली सेनालाई विभिन्न प्रशिक्षण र संयुक्त सैन्य अभ्यासमा समेत संलग्न गराउँदै आएको छ। तर अमेरिकाको दृष्टिकोणमा एउटा मौलिक समस्या छ। अमेरिकाले नेपाललाई प्रायः आफ्नो ठूलो भूराजनीतिक खेलको एउटा मोहराको रूपमा मात्र हेर्छ, नेपालको आन्तरिक जटिलता, यसको गरीबी, यसको सांस्कृतिक संवेदनशीलता र दुई ठूला छिमेकी बीचको नाजुक सन्तुलनलाई पूर्ण रूपमा बुझ्ने प्रयास सीमित देखिन्छ। नेपालले सधैं गुटनिरपेक्षतालाई आफ्नो विदेश नीतिको आधारस्तम्भ बनाएको छ। त्यसैले, अमेरिकी उपस्थितिलाई नेपालले सामरिक गठबन्धनको साझेदारीको रूपमा होइन, बरु विकास सहयोगीको रूपमा मात्र स्वीकार्न चाहन्छ।

यी तीनवटै शक्तिहरूको बीचमा नेपालको राष्ट्रिय हित केमा छ भन्ने प्रश्न सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण छ। नेपालको राष्ट्रिय हित एउटा स्पष्ट त्रिसूत्रीय आधारमा परिभाषित हुनुपर्छ। पहिलो, सार्वभौमिकता र स्वायत्तताको संरक्षण। कुनै पनि बाह्य शक्तिले नेपालको आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप गर्न पाउनु हुँदैन। नेपालको विदेश नीति कुनै पनि एक देश वा गठबन्धनको प्रभाव क्षेत्रभित्र पर्नु हुँदैन। दोस्रो, आर्थिक विकास र परिवर्तन। नेपालले आफ्नो भौगोलिक अवस्थितिलाई अभिशापको सट्टा आशीर्वादमा परिणत गर्नुपर्छ। हिमालयको काखमा बसेको यो राष्ट्रले हरित ऊर्जा, पारिस्थितिक पर्यटन, जैविक कृषि र डिजिटल अर्थतन्त्रजस्ता क्षेत्रहरूमा आफ्नो शक्ति केन्द्रित गर्नुपर्छ। यसको लागि बहुआयामीक कनेक्टिभिटी जरुरी छ, तर यो कनेक्टिभिटी नेपाली शर्तमा हुनुपर्छ, जसले देशलाई कुनै एक शक्तिको आर्थिक उपनिवेश बनाउँदैन। तेस्रो, क्षेत्रीय शान्ति र स्थिरतामा योगदान। नेपालको हितमा छ कि यसको आसपासका क्षेत्रहरूमा शान्ति र स्थिरता कायम रहोस। स-साना राष्ट्रहरूको समूह बनाएर वा क्षेत्रीय संस्थाहरू जस्तै सार्क र बिम्सटेकमा सक्रिय भूमिका खेलेर नेपालले आफूलाई शान्ति र विकासको एजेन्डा अगाडि बढाउने देशको रूपमा स्थापित गर्न सक्छ।

व्यवहारमा, नेपालले “सक्रिय गुटनिरपेक्षता” वा “इश्यु-बाइ-इश्यु सहयोग” को नीति अवलम्बन गर्नुपर्छ। यसको अर्थ के हो भने, नेपालले कुनै पनि ठूलो शक्तिसँग दीर्घकालीन सैन्य वा राजनीतिक गठबन्धनमा बाँधिनु हुँदैन। बरु, प्रत्येक विषय र आवश्यकताको आधारमा अलग-अलग सहयोगीहरूसँग काम गर्नुपर्छ। उदाहरणको लागि, हाइड्रोपावर विकास र ग्रिड इन्टरकनेक्शनको लागि भारतसँग सहयोग गर्न सकिन्छ, हिमालयन रेल्वे जस्ता ठूला अवस्थापना निर्माणको लागि चीनसँग सहयोग गर्न सकिन्छ, र उच्च शिक्षा, प्रविधि हस्तान्तरण र जलवायु वित्तको लागि अमेरिका वा युरोपियन युनियनसँग सहयोग गर्न सकिन्छ। यसो गर्दा नेपाल आफूलाई कुनै एक शक्तिको प्रभाव क्षेत्रमा पर्नबाट जोगाउन सक्छ र आफ्नो वार्ता क्षमता बढाउन सक्छ।

तर यो सबै कुराको आधार नेपालको आन्तरिक सामर्थ्य हो। बाहिरी नीति भित्री शक्तिले चल्छ। नेपालको राजनीतिक अस्थिरता, भ्रष्टाचार, कमजोर अर्थतन्त्र र सामाजिक विभाजनले कुनै पनि बाह्य शक्तिलाई देशभित्र हस्तक्षेप गर्ने सुनौलो अवसर प्रदान गर्छ। त्यसैले, नेपालको सबैभन्दा ठूलो राष्ट्रिय हित आफ्नो राजनीतिक प्रणालीलाई सुदृढ बनाउनु, आर्थिक विकासलाई समावेशी बनाउनु र सामाजिक सद्भाव कायम गर्नु नै हो। यसमा सफल भएमा मात्र नेपाल बाहिरी दबाबहरूको सामना गर्न सक्छ। देशभित्र एकता र स्पष्ट दृष्टि नभएको अवस्थामा, बाहिरी शक्तिहरूले नेपाली राजनीतिक दलहरूलाई आपसमा भिडाएर आफ्नो हित साध्ने प्रयास गर्नेछन्, जसको परिणाम देशको लागि विनाशकारी हुन सक्छ।

अन्त्यमा, नेपालको भूराजनीतिक रणनीति एउटा सन्तुलनको कला हो। यो कला सिक्नु भनेको आफूलाई कसैको पनि विरोधी बनाउनु होइन, बरु सबैसँग काम गर्ने सिप हो। नेपालले आफ्नो नरम शक्ति – यसको सांस्कृतिक विरासत, प्राकृतिक सुन्दरता, शान्तिप्रिय जनता र बुद्धको जन्मभूमिको प्रतिष्ठा – लाई विश्वमा राम्रोसँग प्रस्तुत गर्नुपर्छ। यसले नेपाललाई विवादको केन्द्रबिन्दुको सट्टा सहयोग र शान्तिको केन्द्रबिन्दु बनाउनेछ। नेपालले संयुक्त राष्ट्र जस्ता बहुपक्षीय मञ्चहरूमा पनि सक्रिय भूमिका निभाउनुपर्छ, जहाँ यो स-साना राष्ट्रहरूको आवाज उठाउन सक्छ र अन्तर्राष्ट्रिय नीति निर्माणमा योगदान दिन सक्छ।

नेपालको भविष्य यसको आफ्नै हातमा छ। ऐतिहासिक रूपमा नेपालले आफ्नो स्वतन्त्रता र स्वाभिमान कायम राखेर विश्वमा आदर्श प्रस्तुत गरेको छ। आजको जटिल भूराजनीतिक खेलमा पनि, यदि नेपालले आफ्नो आन्तरिक एकता मजबुत बनाएर, स्पष्ट राष्ट्रिय हितको परिभाषा गरेर, र चतुर्याईपूर्वक सन्तुलित कूटनीति अवलम्बन गर्यो भने, यो आफ्नो गरिमा कायम राख्दै विकासको पथमा अग्रसर हुन सक्छ। यो मार्ग सजिलो छैन, तर यो नेपालको लागि एकमात्र मार्ग हो जसले दीर्घकालीन समृद्धि र शान्ति प्रदान गर्न सक्छ। नेपालको सफलता भनेको केवल नेपाल मात्रको होइन, यो साना राष्ट्रहरूको पनि सफलता हो कि कसरी आफ्नो सार्वभौमिकता र स्वायत्तता कायम राख्दै विश्वका ठूला शक्तिहरूसँग सम्मानजनक रूपमा सम्बन्ध राख्न सकिन्छ।

लेखक: प्रेम सागर पौडेल नेपालका वरिष्ठ पत्रकार र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध विश्लेषक हुनुहुन्छ। उहाँले नेपाल-चीन सम्बन्ध, हिमालय क्षेत्रको भू-राजनीति, र एसियाली सुरक्षा मुद्दाहरूमा गहन अध्ययन गर्नुभएको छ।