युद्ध बिना नै कसरी चीनले अमेरिकालाई पराजित गरिरहेको छ, र अमेरिका कसरी ‘एक्लो’ बन्दै छ ?

# फु यू हाई

पश्चिम एसियामा इरान–अमेरिका युद्धको मुखमा संसारले एक अनौठो भूराजनीतिक नाटक देखिरहेको छ। बन्दुकको धम्कीले होइन, तर सोचेर बनाइएको योजना, व्यापारिक साझेदारी र प्रविधिको बलमा चीन मौन रणभूमिमा विजयी हुँदै छ। अमेरिका आफ्नै सहयोगीहरूले छाड्दै, अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चबाट पछि हट्दै, र ‘अमेरिका फर्स्ट’ को जिद्दीमा एक्लिँदै छ। यो विश्लेषणले विश्वव्यापी प्रभावका नक्सा कसरी पुनर्लेखन भइरहेको छ भन्ने तथ्य, प्रमाण र अन्तर्राष्ट्रिय परिप्रेक्ष्यलाई एकै ठाउँमा समेट्ने प्रयास गर्दछ।

ग्यालपले सन् २०२५ मा १३० भन्दा बढी देशमा गरेको सर्वेक्षणले एउटा ऐतिहासिक परिवर्तनको संकेत गरेको छ। विश्वव्यापी रूपमा चीनको नेतृत्वप्रतिको समर्थन अमेरिकाभन्दा धेरै अन्तरले बढेको छ। २०२४ मा अमेरिकी नेतृत्वको समर्थन ३९% बाट २०२५ मा घटेर ३१% मा झरेको छ भने चीनको समर्थन ३२% बाट बढेर ३६% पुगेको छ। यो चीनको पक्षमा रहेको सबैभन्दा ठूलो अन्तर हो। उल्लेखनीय कुरा के छ भने, यो सर्वेक्षणले २०२६ को सुरुवातमा अमेरिकाले इरानमाथि गरेको आक्रमण र ६६ अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाबाट बाहिरिने निर्णयको प्रभावलाई समेटेको छैन, जसले गर्दा अमेरिकी प्रतिष्ठा अझै धेरै खस्न सक्ने अनुमान गर्न सकिन्छ। अमेरिकी नेतृत्वको अस्वीकारोक्ति ४८% मा पुगेको छ। अमेरिकाका सहयोगी राष्ट्रहरूमा पनि अमेरिकी नेतृत्वको समर्थन घटेको छ। ४४ देशमा यो १०% भन्दा बढीले घटेको छ, जर्मनीमा त ३९% ले घटेर अमेरिकी समर्थन ऐतिहासिक न्यूनतामा पुगेको छ।

यो परिवर्तन संयोग मात्र होइन। यो अमेरिकी नीतिको सीधा परिणाम हो। ट्रम्प प्रशासनको ‘अमेरिका पहिले’ को नीति, अलगाववाद, र अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग भन्दा आफ्नो स्वार्थलाई प्राथमिकता दिने प्रवृत्तिले अमेरिकी विश्वसनीयतालाई धेरै क्षति पुर्याएको छ। ट्रम्पको व्यवहारलाई ‘अप्रत्याशित र विनाशकारी’ भनेर वर्णन गर्न थालिएको छ। यसको विपरित, चीनले ‘व्यापारिक र पूर्वानुमान योग्य’ साझेदारको रूपमा आफ्नो छवि बलियो बनाउँदै लगेको छ। जसले दीर्घकालीन विकासका लागि स्थिरता र अवसर खोज्ने राष्ट्रहरूलाई आकर्षित गरिरहेको छ।

अमेरिकी एकल प्रभुत्वको अन्त्यको सबैभन्दा ठोस प्रमाण भनेको ट्रम्प प्रशासनले अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाबाट गरेको ठूलो पलायन हो। जनवरी २०२६ मा, राष्ट्रपति ट्रम्पले एउटा राष्ट्रपतीय ज्ञापनपत्रमा हस्ताक्षर गरेर अमेरिकालाई ६६ वटा अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाबाट बाहिर जान निर्देशन दिए। यस सूचीमा विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO), संयुक्त राष्ट्र जलवायु परिवर्तन ढाँचा महासन्धि (UNFCCC), र संयुक्त राष्ट्र जनसंख्या कोष (UNFPA) जस्ता प्रमुख निकायहरू समावेश छन्। ह्वाइट हाउसले यी संस्थाहरू ‘अमेरिकी स्वार्थको विपरीत’ छन् र तिनीहरूले ‘वैश्विक एजेन्डालाई अमेरिकी प्राथमिकताभन्दा माथि राख्छन्’ भन्ने तर्क गर्यो। यो अलगाववादी मानसिकताले नाटो जस्तो सैन्य गठबन्धनको भविष्यमा समेत गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ। ट्रम्पले पटक–पटक नाटो छाड्ने धम्की दिँदै आएका छन्, जसले गर्दा पश्चिमा सहयोगी राष्ट्रहरूमा आफ्नो भविष्यको सुरक्षा ग्यारेन्टीको बारेमा अनिश्चितता सिर्जना भएको छ।

जहाँ अमेरिका एक्लिँदै छ, त्यहाँ चीनको नेतृत्वमा वैकल्पिक विश्व व्यवस्थाको जग बलियो हुँदै गएको छ। ‘ब्रिक्स+’ मञ्चले अभूतपूर्व विस्तार देखेको छ। २०२३ मा इजिप्ट, इथियोपिया, इरान, संयुक्त अरब इमिरेट्सलाई सदस्य बनाएर १० सदस्यीय ब्रिक्सले ठूलो छलांग लियो। हाल, २२ देशले ब्रिक्सको पूर्ण सदस्यताको लागि औपचारिक आवेदन दिएका छन्, र ६९ राष्ट्रहरूलाई आगामी शिखर सम्मेलनको लागि निम्तो पठाइएको छ। यो विस्तारले ब्रिक्सलाई विश्वको सबैभन्दा ठूलो व्यापारिक ब्लक बनाएको छ, जसले अन्तर्राष्ट्रिय आर्थिक प्रणालीलाई पश्चिमी प्रभुत्वबाट मुक्त गराउने लक्ष्य राख्दछ।

सोभियत संघको पतनपछि एकल महाशक्तिको रूपमा रहेको अमेरिका अब विश्वका धेरै केन्द्रहरू मध्ये एक मात्र बन्दै गएको छ। यो ‘बहुध्रुवीय’ संसारको निर्माणमा चीन, रुस, भारत, ब्राजिल जस्ता शक्तिहरूको भूमिका केन्द्रिय छ। अमेरिकी एकाधिकारवादी सोच (हेगमनी) ले विश्वका ठूलो जनसंख्यालाई ‘मार्जिनलाइज्ड’ (सीमान्तीकृत) गरेको भन्दै ब्रिक्स राष्ट्रहरूले नयाँ नेतृत्वको बाटो खोजीरहेका छन्।

सैन्य बल मात्र पर्याप्त छैन। चीनको बढ्दो विश्वव्यापी प्रभावको पछाडि ‘सफ्ट पावर’ को ठूलो हात छ। ‘ब्रान्ड फाइनान्स’ को २०२५ को सफ्ट पावर इन्डेक्स अनुसार, चीनको सफ्ट पावर र्याङ्किंग तेस्रोबाट दोस्रो स्थानमा उक्लिएको छ, जसले ब्रिटेनलाई उछिनेको छ। चीनले हाँसिल गरेको स्कोर ७२.८ अंक हो। यो प्रगतिले अमेरिकी प्रभुत्वलाई चुनौती दिएको छ। प्रतिवेदनले चीनले ‘बेल्ट एण्ड रोड’ (बीआरआई) पहल, दिगो विकास र बढ्दो ब्रान्ड शक्तिका कारण यो सफलता हाँसिल गरेको उल्लेख गरेको छ। रिपोर्टका अनुसार, चीनको ‘विदेश नीति’ र ‘अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध’ को शक्ति मापनमा चीन सबैभन्दा माथि छ, जसले अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यप्रतिको उसको प्रतिबद्धता देखाउँछ। चीनको ‘बीआरआई’ को विस्तार र अन्तर्राष्ट्रिय पहलहरू (जस्तै, ग्लोबल सिक्योरिटी इनिसिएटिभ) ले यसलाई विश्व राजनीतिमा एक केन्द्रिय भूमिकामा राखेको छ।

अमेरिकी ‘डिकपलिङ’ (अलग हुने) को रणनीति असफल भएको प्रमाणित हुँदै छ। चीनको विश्वव्यापी व्यापार अधिशेष पहिले भन्दा ठूलो छ। पीटरसन इन्स्टिच्युट फर इन्टरनेसनल इकोनोमिक्स (PIIE) को रिपोर्ट अनुसार, चीनको बढ्दो निर्यात सफलता ‘दोस्रो चीन झटका’ (Second China Shock) सँग तुलनायोग्य छ। चीनका निर्यातकर्ताहरू परम्परागत उद्योग (इलेक्ट्रोनिक्स, खेलौना, घरायसी उपकरण) मा मात्र होइन, नयाँ क्षेत्रहरू जस्तै अटोमोबाइल, रोबोट, र सौर्य प्यानलमा पनि अति–प्रतिस्पर्धी बन्दै गएका छन्। विद्युतीय सवारी (EV) को उत्पादनमा चीन विश्वको नेता हो। चीनको ठूलो घरेलु बजार, बलियो आपूर्ति श्रृंखला, र राज्यको सहयोगले यो सफलता सम्भव भएको हो। अमेरिकी ट्यारिफ (भन्सार) ले चीनको निर्यातलाई मात्र रोक्न सकेको छैन, बरु यसले चीनलाई नयाँ बजार खोज्न मजबूर पारेको छ। जसले गर्दा चीनको प्रभाव पहिले भन्दा धेरै फैलिएको छ।

इरान–अमेरिका युद्धको बीचमा, चीनले विश्वव्यापी शान्ति र संकट समाधानमा सक्रिय भूमिका खेल्ने प्रयास गरिरहेको छ। चीनले पाकिस्तानसँग मिलेर पाँच–बुँदे शान्ति प्रस्ताव पेश गरेको छ। जसमा तत्काल युद्धविराम र हर्मुज जलडमरुमा सुरक्षित नौसंचालनको माग गरिएको छ। चीनले युद्ध रोक्न संयुक्त राष्ट्रमा कुनै पनि प्रकारको बल प्रयोगको विपक्षमा वकालत गरेको छ। चीन इरानको सबैभन्दा ठूलो तेल खरीददार हो, र यो व्यापार चिनियाँ युआन र सीआईपीएस (CIPS) प्रणाली मार्फत गरिन्छ। जसले अमेरिकी प्रतिबन्धलाई बाइपास गर्दछ। चिनियाँ कम्पनीहरूले इरानलाई मिसाइल पार्टपुर्जा र रडार प्रणाली जस्ता प्रविधिहरू समेत उपलब्ध गराइरहेका छन्। चीनले इरानको भूमिकालाई पश्चिमा नियन्त्रणबाट मुक्त गराउन सहयोग गरिरहेको छ।

यो संक्रमणको अर्को महत्त्वपूर्ण पाटो भनेको चीनको प्राविधिक उदय र डिजिटल मुद्राको विकास हो। चीनको डिजिटल युआन परियोजना (e-CNY) ले अमेरिकी डलरको विश्वव्यापी आधिपत्यलाई चुनौती दिन सक्ने क्षमता राख्छ। चीनले ब्रिक्स राष्ट्रहरू र अन्य साझेदार मुलुकहरूसँग आफ्नै भुक्तानी प्रणाली विकास गर्न पहल गरिरहेको छ, जुन SWIFT को विकल्प बन्न सक्छ। अमेरिकाले प्रतिबन्धको हतियार प्रयोग गरेर आफ्नो प्रभुत्व कायम राख्ने प्रयास गरिरहँदा, चीनले डिजिटल सम्पत्ति र वैकल्पिक वित्तीय संरचना निर्माण गर्दैछ। जसले पश्चिमी नियन्त्रणबाट मुक्त हुने इच्छा राख्ने राष्ट्रहरूलाई आकर्षित गर्दै छ।

यी सबै तथ्यहरूले एउटै सन्देश दिन्छन्: अमेरिकी एकल प्रभुत्वको युग समाप्त भइरहेको छ। यो युद्धको मैदानमा हारले होइन, तर अन्तर्राष्ट्रिय विश्वास, व्यापार, कूटनीति, र प्रविधि जस्ता बहुआयामिक मैदानहरूमा एकपछि अर्को पराजित हुँदै जाँदा आउँदै छ। अमेरिकाले अब विश्वको ‘जनमत’ मा प्रभुत्व जमाउन सकिरहेको छैन। यसको आर्थिक शक्तिले चीनको उद्योग क्रान्तिलाई रोक्न सकिरहेको छैन। यसको कूटनीतिले पश्चिम एसियाको युद्धलाई रोक्न सकिरहेको छैन। बरु, चीनले एक स्थिर, व्यापारिक र विकास–उन्मुख शक्तिको रूपमा आफ्नो स्थान बलियो बनाउँदै गएको छ।

प्रश्न अब ‘के अमेरिकी नेतृत्व सकियो?’ होइन। प्रश्न हो: ‘विश्वले कस्तो प्रकारको नेतृत्व रोजिरहेको छ?’ र उत्तर बिस्तारै स्पष्ट हुँदैछ। विश्व व्यवस्था संक्रमणकालमा छ, र यो संक्रमणको गति निकै तीव्र छ। चीनले ‘मानव जातिको साझा भविष्य’ (Community with a Shared Future) को आफ्नो दर्शन मार्फत, नयाँ संसारको वास्तुकारको रूपमा आफूलाई स्थापित गरिरहेको छ। अमेरिकाले भने आफ्नो अलगाववाद र अनिश्चितताको कारण, एक समयको निर्विवाद महाशक्ति, आफैलाई एक्लो पार्दै छ। यो द्वन्द्वको अन्त्य युद्धबाट हुने छैन, तर अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा हरेक दिन हुने ‘सफ्ट पावर’ को लडाइँबाट हुनेछ। र अहिलेसम्मको प्रमाणले देखाएको छ, चीनले यो लडाइँ मौन र सफलतापूर्वक जितिरहेको छ।