राष्ट्रिय एकता : नेपालको सार्वभौमसत्ता संरक्षणको अपरिहार्य मार्ग

# मुना चन्द

विश्व राजनीतिको वर्तमान परिदृश्य अत्यन्त जटिल र अनिश्चित छ। शक्ति सन्तुलनमा आएको ठूलो परिवर्तन, अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूको प्रभावकारितामाथि उठेका प्रश्न र बहुध्रुवीय विश्व व्यवस्थाको नयाँ संरचनाको प्रतीक्षाले प्रत्येक राष्ट्रलाई सचेत र सतर्क रहन बाध्य बनाएको छ। यस्तो संवेदनशील भूराजनीतिक मोडमा नेपालजस्तो दुई विशाल शक्तिहरूको बीचमा अवस्थित सानो राष्ट्रको लागि आफ्नो अस्तित्व, स्वाधीनता र सार्वभौमसत्ताको संरक्षण गर्नु सबैभन्दा ठूलो चुनौती र दायित्व बनेको छ। नेपालको सन्दर्भमा, यो चुनौतीलाई सामना गर्ने बलियो आधार भनेको हाम्रो ऐतिहासिक परम्परा नै हो—विविधताबीच एकता कायम गर्ने र राष्ट्रिय हितलाई सर्वोपरि राख्ने अमूल्य संस्कार। प्रस्तुत सामग्रीले यिनै विषयवस्तुलाई केन्द्रमा राखेर वर्तमान अन्तर्राष्ट्रिय परिवेशमा नेपालले अवलम्बन गर्नुपर्ने मार्गचित्र र राष्ट्रिय एकताको आवश्यकताको विश्लेषण गरेको छ।

शीतयुद्धपछिको विश्व व्यवस्था क्रमशः परिवर्तन भइरहेको छ। अमेरिकी एकाधिकारको प्रभाव घट्दै गएको र चीनजस्ता नयाँ शक्तिहरूको उदयसँगै विश्व बहुध्रुवीय बन्दै गएको छ। तर, यो बहुध्रुवीयतालाई व्यवस्थित गर्न सक्ने संयुक्त राष्ट्रसंघजस्ता सशक्त र प्रभावकारी अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूको अभावमा विश्व सम्बन्धहरू यथार्थवादी सिद्धान्तका आधारमा पुनर्संरचित हुँदैछन्। यसको अर्थ, शक्ति सम्पन्न राष्ट्रहरू आ–आफ्नो राष्ट्रिय स्वार्थ र प्रभुत्व स्थापित गर्न सक्रिय छन्। यस्तो अवस्थामा, हिन्द महासागरदेखि प्रशान्त महासागरसम्मको भूराजनीतिक समीकरणमा नेपालको सामरिक महत्त्व अझ बढेको छ। दुई आर्थिक र सैन्य महाशक्तिहरू चीन र भारतको बीचमा रहेको नेपाल ‘स्प्रिङ टेवल’ (दुई ठूला शक्तिहरूबीचको धक्का सहने स्थान) को रूपमा परिणत हुने जोखिममा छ। यदि हामीले सन्तुलित, परिपक्व र उच्चस्तरीय कूटनीति सञ्चालन गर्न सकेनौं भने, अन्य विश्व शक्तिहरूले पनि नेपाललाई आफ्नो रणनीतिक खेलको मोहरा बनाउने प्रयास गर्न सक्छन्, जसले हाम्रो सार्वभौमसत्तामाथि नै गम्भीर प्रश्न उठाउन सक्छ।

यस्तो जटिल परिस्थितिमा राष्ट्रको सबभन्दा ठूलो शक्ति भनेको आन्तरिक एकता नै हो। विविधता हाम्रो पहिचान हो, तर यो विविधता विभाजनको कारण बन्नु हुँदैन। नेपालको इतिहास साक्षी छ, हामीले साना–ठूला अनेकौं चुनौतीहरूको सामना एकताबद्ध भएर गरेका छौं। यो हाम्रो ऐतिहासिक परम्परा हो। आजको आवश्यकता पनि त्यही एकतालाई मूर्त रूप दिन सक्ने साझा र दूरदर्शी नेतृत्वको हो। यो नेतृत्व कुनै निर्वाचित व्यक्ति, दल, वा राजसंस्थाको विरासतमा आधारित राजा ज्ञानेन्द्र शाह नै किन नहुन्, यसलाई विवादको विषय बनाउनु हाम्रो राष्ट्रिय हितकै लागि घातक हुनेछ। विचारधारा, राजनीतिक दल र प्रणालीप्रतिको मोहले हामी राष्ट्रिय सुरक्षा र सार्वभौमसत्ताजस्तो गम्भीर विषयमा एकमत हुन नसक्ने हो भने त्यसको मूल्य चुकाउनुपर्ने अवस्था आउन सक्छ। राजतन्त्र वा गणतन्त्रको बहस आन्तरिक लोकतान्त्रिक अभ्यासको विषय हो, तर राष्ट्रिय सुरक्षा र स्वाधीनताको विषयलाई यी बहसको घेरामा सीमित राख्नु गलत हुनेछ।

नेपालको भूराजनीतिक यथार्थले हामीलाई दुई ठूला छिमेकीहरूसँग सन्तुलित र समान सम्बन्ध राख्न बाध्य बनाउँछ। न त अत्यधिक निकटता राम्रो, न त उपेक्षा नै। यो सन्तुलन मिलाउन हामीलाई अत्यन्त परिपक्व, चतुर र उच्चस्तरीय कूटनीतिको आवश्यकता छ। हामीले संयुक्त राष्ट्रसंघको बडापत्र र असंलग्न अभियानका सिद्धान्तहरूलाई आत्मसाथ गर्दै आफ्नो राष्ट्रिय हितलाई केन्द्रमा राखेर मैत्रीपूर्ण सम्बन्ध विकास गर्नुपर्छ। कूटनीति भनेको शक्तिसँग सम्झौता गर्ने होइन, शक्तिसँग सम्मानजनक र समान व्यवहार गराउने कला हो। त्यसका लागि हामी आन्तरिक रूपमा मात्र बलियो र एकताबद्ध हुन आवश्यक छ। आन्तरिक विवाद र विभाजनले हाम्रो कूटनीतिक क्षमतालाई कमजोर बनाउँछ र बाह्य शक्तिहरूलाई हस्तक्षेप गर्ने मौका दिन्छ।

नेपाली माटोको विशेषता नै विविधतामा एकता हो। पृथ्वीनारायण शाहले साना-साना राज्यहरूलाई एकीकरण गरेर ठूलो नेपाल बनाउँदा त्यसको मूल मन्त्र पनि यही एकता नै थियो। त्यसपछिका कठिन समयमा पनि नेपालीहरूले राष्ट्रिय एकताको भावनाले नै आक्रमणहरूको सामना गरे। यो ऐतिहासिक परम्परालाई आज पनि निरन्तरता दिनु हाम्रो कर्तव्य हो। आज विश्वव्यापी रूपमा देखिएको आर्थिक मन्दी, जलवायु परिवर्तनको असर, र कोभिड-१९ जस्ता महामारीले राष्ट्रिय सीमाहरूको अवधारणालाई अझ सशक्त बनाएको छ। यस्तो अवस्थामा हामी आपसी कलह र स्वार्थमा फसेर राष्ट्रलाई कमजोर पार्नु आत्मघाती हुनेछ।

अतः यो स्पष्ट छ कि वर्तमान जटिल अन्तर्राष्ट्रिय परिवेशमा नेपालको सार्वभौमसत्ता र राष्ट्रिय अस्तित्वको रक्षा गर्न राष्ट्रिय एकता नै सबैभन्दा बलियो हतियार हो। हामीले विचारधारात्मक मतभेद, पार्टीगत स्वार्थ र व्यक्तिगत महत्त्वाकांक्षाभन्दा माथि उठेर राष्ट्रलाई प्राथमिकता दिनैपर्छ। राजतन्त्र होस् वा गणतन्त्र, कांग्रेस होस् वा कम्युनिस्ट, हामी सबैको साझा गन्तव्य नेपालको सुरक्षा, समृद्धि र स्वाभिमान नै हो। यी विषयमा हुने बहस त राष्ट्र जोगिएपछि, सुरक्षित भएपछि मात्र सार्थक हुनेछन्। पहिले राष्ट्र जोगाऔं, त्यसपछि मात्र बाँकी सबै कुराको बहस गरौंला। यो नै हाम्रो सामूहिक बुद्धि, हाम्रो ऐतिहासिक परम्परा र हाम्रो भविष्यको लागि उपयुक्त मार्ग हुनेछ। हिमाल, पहाड र तराईको यो सुन्दर भूमिलाई सधैं स्वतन्त्र र सार्वभौम राख्न यही एकता नै हाम्रो प्रेरणाको स्रोत बन्नुपर्छ।