शेचेन रबजम रिन्पोछेको नेपाल आगमन : धार्मिक उत्सव वा कूटनीतिक तरंग?

काठमाडौं, फागुन ९ गते । तिब्बती बौद्ध धर्मको निङ्मा सम्प्रदायका वरिष्ठ अध्यक्ष शेचेन रबजम रिन्पोछे नेपाल आइपुग्नुभएको छ। उहाँको आगमनसँगै काठमाडौंको बौद्ध क्षेत्रमा अवस्थित शेचेन गुम्बामा विशेष धार्मिक कार्यक्रमहरू सुरु भएका छन्। शेचेन गुम्बाका भिक्षुहरूले रिन्पोछेलाई भव्य स्वागत गर्दै गहिरो सम्मान र भक्तिपूर्वक अभिनन्दन गरेका छन्। भिक्षु समुदायको तर्फबाट शेचेन महाबौद्ध विहारका बोर्ड सदस्यहरूले क्याब्जे रिन्पोछेलाई परम्परागत रूपमा मण्डला भेटी अर्पण गरेका छन्, जसलाई गुरु–शिष्य सम्बन्धको आध्यात्मिक समर्पण र आशीर्वाद ग्रहण गर्ने प्रतीकात्मक विधिका रूपमा लिइन्छ।

शेचेन रबजम रिन्पोछे (जन्म सन् १९६६) तिब्बती बौद्ध धर्मको निङ्मा सम्प्रदायका अग्रणी आध्यात्मिक नेतृत्वकर्ता मानिनुहुन्छ। उहाँ शेचेन परम्पराको प्रमुख गुरुका रूपमा विश्वभर परिचित हुनुहुन्छ र तिब्बती बौद्ध दर्शन, ध्यान साधना तथा करुणा–आधारित जीवनदर्शनका प्रचार–प्रसारमा समर्पित व्यक्तित्वका रूपमा चिनिनुहुन्छ। उहाँ महान तेरतोन् तथा निङ्मा परम्पराका पुनर्जागरणकर्ता दिल्गो ख्येन्त्से रिन्पोछेका नाति हुनुहुन्छ। सानै उमेरमा उहाँलाई महान गुरु दुद्जोम रिन्पोछेले पूर्वज शेचेन ग्याल्त्साप ग्युरमे पेल्साङको अवतार (तुल्कु) का रूपमा औपचारिक मान्यता प्रदान गरेका थिए, जसले उहाँलाई शेचेन वंशपरम्पराको आध्यात्मिक उत्तराधिकारीको हैसियत दिएको थियो।

रिन्पोछेले प्रारम्भिक शिक्षा आफ्नै परिवार र निङ्मा परम्पराका उच्च गुरुहरूबाट प्राप्त गर्नुभएको हो। उहाँ तिब्बती बौद्ध दर्शन, तन्त्र, ध्यान–साधना र लुङ–त्रि परम्परामा गहिरो अध्ययन गर्नुभएको छ। विश्वका विभिन्न देश युरोप, अमेरिका, भारत, भूटान र नेपालमा नियमित रूपमा धर्मोपदेश दिँदै उहाँले आधुनिक विश्वमा बौद्ध शिक्षालाई व्यवहारिक जीवनसँग जोड्ने प्रयास गर्नुभएको छ। उहाँ प्रसिद्ध फ्रान्सेली भिक्षु तथा लेखक मथ्यु रिकारका आध्यात्मिक गुरुका रूपमा पनि परिचित हुनुहुन्छ। तिब्बती बौद्ध सम्प्रदायका सर्वोच्च आध्यात्मिक व्यक्तित्व दलाई लामासँग उहाँको निकै घनिष्ट सम्बन्ध रहेको उल्लेख गरिन्छ। सन् १९९८ मा भारतको बोधगयामा शेचेन मठको उद्घाटन समारोह दलाई लामाबाटै गराइएको थियो, जसले उनीहरूबीचको आध्यात्मिक सम्बन्धलाई थप पुष्टि गर्दछ।

यद्यपि, रिन्पोछेको यो आगमन धार्मिक दृष्टिले महत्वपूर्ण भए पनि यसको समय र राजनीतिक सन्दर्भले बहस जन्माएको छ। नेपालमा यही फागुन २१ गते प्रतिनिधिसभा सदस्यका लागि उपनिर्वाचन हुँदैछ। यस्तो संवेदनशील चुनावी वातावरणमा अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा परिचित तिब्बती धार्मिक नेताको आगमनलाई कतिपय विश्लेषकहरूले राजनीतिक र कूटनीतिक दृष्टिले संवेदनशील घटनाका रूपमा हेरिरहेका छन्। विशेषगरी नेपालले दीर्घकालदेखि अवलम्बन गर्दै आएको ‘एक चीन नीति’ (One China Policy) को सन्दर्भमा यस विषयलाई सावधानीपूर्वक मूल्याङ्कन गर्नुपर्ने धारणा व्यक्त भइरहेको छ।

नेपालले आधिकारिक रूपमा तिब्बतलाई चीनको अभिन्न अङ्ग मानेको र चीनविरुद्ध हुने कुनै पनि गतिविधि आफ्नो भूमिबाट हुन नदिने प्रतिबद्धता दोहोर्‍याउँदै आएको छ। हालै मात्र सन् २०२४ डिसेम्बरमा प्रकाशित संयुक्त वक्तव्यमा पनि नेपाली पक्षले तिब्बत सम्बन्धी मामिला चीनको आन्तरिक मामिला भएको र नेपाली भूमि कुनै पनि प्रकारको चीन विरोधी गतिविधिका लागि प्रयोग हुन नदिने प्रतिबद्धता दोहोर्‍याएको थियो । चीनले दलाई लामासँग सम्बन्धित गतिविधि र नेतृत्वलाई राजनीतिक दृष्टिले अत्यन्तै संवेदनशील विषयका रूपमा लिने गरेको अन्तर्राष्ट्रिय परिप्रेक्ष्यमा देखिन्छ। त्यसैले दलाई लामासँग नजिक मानिएका धार्मिक नेताको नेपाल आगमनलाई चीनले कसरी व्याख्या गर्छ भन्ने प्रश्न कूटनीतिक वृत्तमा उठ्न थालेको छ।

रिन्पोछेको यो भ्रमण यस्तो समयमा भएको हो, जब केही साताअघि मात्र अर्का तिब्बती बौद्ध गुरु जोनाङ ग्याल्त्साब रिन्पोछेको नेपाल भ्रमणले पनि तीव्र राजनीतिक विवाद उत्पन्न गरेको थियो। दलाई लामाका प्रतिनिधि मानिने उक्त धार्मिक नेतालाई नेपाल सरकारले राजकीय सत्कार गरेको भन्दै चीनले कूटनीतिक चासो व्यक्त गरेको थियो । त्यस घटनापछि नेपालका प्रमुख राजनीतिक दलका नेताहरूले समेत सरकारको आलोचना गर्दै यसले एक चीन नीतिविपरीत भएको टिप्पणी गरेका थिए। नेकपा (एमाले) का उपाध्यक्ष रामबहादुर थापा ‘बादल’ र नेकपाका वरिष्ठ नेता झलनाथ खनालले त्यस भ्रमणलाई ‘चीन विरोधी गतिविधि’ भएको भन्दै यसले नेपाल–चीन सम्बन्ध कमजोर बनाएको बताएका थिए। त्यसबेला चिनियाँ मिडियामा नेपाललाई चेतावनी दिँदै यस्ता गतिविधि रोक्न दबाब दिइएको समाचारसमेत बाहिरिएको थियो।

केही राजनीतिक विश्लेषकहरूले भने धार्मिक स्वतन्त्रता र कूटनीतिक प्रतिबद्धता बीच स्पष्ट विभाजन गर्नुपर्ने तर्क अघि सारेका छन्। उनीहरूका अनुसार शेचेन रबजम रिन्पोछेको भ्रमण मूलतः धार्मिक र सांस्कृतिक कार्यक्रमसँग सम्बन्धित देखिन्छ, र यसलाई राजनीतिक गतिविधिसँग जोडेर हेर्नु उचित नहुन सक्छ। अर्कोतर्फ, नेपाल–चीन सम्बन्ध अत्यन्त संवेदनशील र रणनीतिक महत्वको भएकाले साना घटनाहरूले पनि ठूलो कूटनीतिक प्रभाव पार्न सक्ने सम्भावनालाई नजरअन्दाज गर्न नहुने मत पनि सार्वजनिक बहसमा आएको छ। चीन नेपालको भू-राजनीतिक सन्तुलनको प्रमुख अंग हो र चीनले नेपाललाई तिब्बतको सुरक्षा तथा दक्षिण एसियामा प्रभाव विस्तारको लागि महत्वपूर्ण साझेदारको रूपमा हेर्दै आएको छ।

धार्मिक समुदायका लागि भने यो आगमन विशेष आध्यात्मिक उत्सवका रूपमा लिइएको छ। शेचेन गुम्बामा भइरहेको पूजा, अनुष्ठान र प्रवचनले भिक्षु तथा श्रद्धालुहरूमा उत्साह थपेको छ। हिमाली क्षेत्र र बौद्ध परम्परासँग सम्बन्धित समुदायले रिन्पोछेको उपस्थितिलाई सांस्कृतिक निरन्तरता र आध्यात्मिक संरक्षणको प्रतीकका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। रिन्पोछे स्वयं सामाजिक सेवामा सक्रिय व्यक्तित्व मानिनुहुन्छ र शेचेन परम्परासँग आबद्ध संस्थामार्फत शिक्षा, स्वास्थ्य, बालकल्याण र सांस्कृतिक संरक्षणका कार्यक्रम सञ्चालन हुँदै आएका छन्।

यसबीच सरकारको औपचारिक धारणा भने सार्वजनिक रूपमा स्पष्ट भइसकेको छैन। कूटनीतिक सन्तुलन कायम राख्नु अहिलेको प्रमुख चुनौतीका रूपमा देखिएको छ। चुनावी वातावरण, धार्मिक स्वतन्त्रताको संवैधानिक प्रत्याभूति र अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबद्धताबीच समन्वय मिलाउनु सरकारका लागि संवेदनशील कार्य हुनेछ। उल्लेखनीय छ, गत वर्ष नै चीन समर्थित पञ्चेन लामाको नेपाल भ्रमणको सम्भावनालाई पनि नेपाल सरकारले धार्मिक तटस्थताको नीति र संवेदनशीलता देखाउँदै रोकेको थियो ।

समग्रमा, शेचेन रबजम रिन्पोछेको नेपाल आगमनले धार्मिक र सांस्कृतिक क्षेत्रमा उत्साह थपे पनि यसको राजनीतिक समयसापेक्षता र कूटनीतिक प्रभावबारे बहस सुरु भएको छ। अब यस विषयले नेपालले धार्मिक स्वतन्त्रता र आफ्नो परराष्ट्र नीतिबीच कसरी सन्तुलन कायम गर्छ भन्ने प्रश्नलाई थप स्पष्ट पार्ने देखिन्छ।