केन्द्रीय करिडोरको उदय : विश्व व्यापारमा भूराजनीतिक परिवर्तनको सङ्केत

# प्रेम सागर पौडेल

पछिल्लो दशकमा युरेशियाली भूभागमा यातायात र ऊर्जा करिडोरहरूको विकास एउटा प्रमुख भूराजनीतिक विषय बनेको छ। यसै सन्दर्भमा, ट्रान्सक्यास्पियन अन्तर्राष्ट्रिय यातायात मार्ग (टीआईटीआर) अर्थात केन्द्रीय करिडोर (मध्य गलियारा) को उदयलाई एउटा साधारण पूर्वाधार परियोजनाको रूपमा मात्र नभई विश्व व्यापार र शक्ति सन्तुलनमा आएको गहिरो संरचनात्मक परिवर्तनको प्रतिबिम्बको रूपमा हेरिनुपर्छ। सन् २०२२ मा सुरु भएको रुस–युक्रेन द्वन्द्व, रातो सागरमा देखिएको अस्थिरता, र विश्वव्यापी आपूर्ति शृङ्खलाको पुनरावलोकनले यस मार्गलाई वैकल्पिकबाट रणनीतिक छनोटमा परिणत गरेको छ। यस लेखमा, केन्द्रीय करिडोरको उदयले रुस–चीन सम्बन्ध, युरेशियाली सुरक्षा संरचना, र विश्व व्यापारमा पारेको प्रभावको विश्लेषण गरिनेछ, साथै यस क्षेत्रमा पश्चिमा शक्तिहरूको सम्भावित हस्तक्षेप र अस्थिरताका सम्भावनाहरूबारे पनि चर्चा गरिनेछ।

केन्द्रीय करिडोर एउटा बहु-मोडल यातायात मार्ग हो, जसले चीनलाई युरोपसँग जोड्छ। यो मार्ग चीनको सियान वा सिनजियाङबाट सुरु भई कजाकिस्तान हुँदै क्यास्पियन सागर पार गरेर अजरबैजान, जर्जिया, टर्की हुँदै युरोप प्रवेश गर्दछ। यसको कुल दूरी करिब ४,२०० किलोमिटर रेल मार्ग र ५०० किलोमिटर समुद्री मार्गको छ। यो मार्गले रुस र इरानको भूभाग छलेर जाने भएकाले यसलाई भूराजनीतिक दृष्टिले ‘विविधीकृत मार्ग’ को रूपमा हेरिएको छ।

सन् २०२२ अघिसम्म, चीन–युरोप व्यापारको ८६ प्रतिशत हिस्सा उत्तरी करिडोर (रुस हुँदै जाने मार्ग) ले ओगट्थ्यो भने केन्द्रीय करिडोरको हिस्सा १ प्रतिशतभन्दा कम थियो। तर पछिल्ला तीन वर्षमा यो अवस्था नाटकीय रूपमा परिवर्तन भएको छ। सन् २०२२ देखि २०२६ को बीचमा काजाकिस्तान हुँदै हुने मालसामान ढुवानी चार गुणाले बढेर सन् २०२५ मा ४.१ मिलियन टन पुगेको छ, जुन अघिल्लो वर्षको तुलनामा ६३ प्रतिशतले धेरै हो। सन् २०२५ मा मात्र यस मार्ग हुँदै ४०० भन्दा बढी ब्लक रेलहरू सञ्चालन भएका थिए, र हाल सियान–बाकु करिडोरमा पारवहन अवधि ११ देखि १६ दिनको रहेको छ।

रुसको लागि केन्द्रीय करिडोर एउटा संवेदनशील विषय देखिन सक्छ, तर वास्तविकता यसभन्दा भिन्न छ। एकातिर, यो मार्गले रुसलाई बाइपास गरेर युरोप जाने वैकल्पिक बाटो प्रदान गर्दछ भन्ने आभास हुन्छ, तर अर्कातिर रुस स्वयं यस करिडोरको सफलताबाट लाभान्वित भइरहेको छ। केन्द्रीय करिडोरको विकासलाई रुस–चीन सम्बन्धमा प्रतिस्पर्धाको रूपमा हेर्नुभन्दा पनि यसलाई युरेशियाली आर्थिक एकीकरणको एउटा महत्त्वपूर्ण आयामको रूपमा हेर्नुपर्छ।

रुसले यस करिडोरप्रति पूर्ण रूपमा विरोध नगर्नुका धेरै ठोस कारण छन्। पहिलो, रुस स्वयं पनि पश्चिमा प्रतिबन्धबाट बच्न र आफ्नो व्यापार विविधीकरण गर्न नयाँ मार्गहरूको खोजीमा छ। दोस्रो, रुसले उत्तरी करिडोरलाई पूर्ण रूपमा त्यागेको छैन; युद्धपछि पनि त्यस मार्गको मालसामान ढुवानी क्षमता १०० मिलियन टनभन्दा माथि नै छ। तेस्रो, रुस र चीनबीच मध्य एशियामा स्वाभाविक रूपमा “कार्य विभाजन” को एउटा व्यावहारिक समझदारी विकसित भएको छ, चीन व्यापार र पूर्वाधारमा केन्द्रित छ भने रुस सुरक्षा, श्रम बजार र क्षेत्रीय स्थायित्वको संरक्षकको रूपमा स्थापित छ।

रुसले केन्द्रीय करिडोरलाई आफ्नो फाइदामा पनि प्रयोग गरिरहेको छ। क्यास्पियन सागर र कजाकिस्तान हुँदै रुसले पश्चिमा प्रतिबन्धलाई छलेर व्यापार गरिरहेको छ। साथै, रुसले आफ्नो अन्तर्राष्ट्रिय उत्तर–दक्षिण यातायात करिडोर (INSTC) लाई केन्द्रीय करिडोरसँग जोड्ने योजना बनाइरहेको छ, जसले गर्दा रुसले युरोप बाहेक हिन्द महासागर र खाडी क्षेत्रमा आफ्नो निर्यातको लागि नयाँ बाटो पाउनेछ। यसरी हेर्दा, केन्द्रीय करिडोर रुसको लागि प्रतिस्पर्धा होइन, बरु पूरक मार्गको रूपमा विकसित भइरहेको छ।

चीनको लागि केन्द्रीय करिडोर एउटा बहुआयामिक रणनीतिक अवसर हो। पहिलो, यसले चीनलाई आफ्नो व्यापार मार्गहरू विविधीकरण गर्ने मौका दिएको छ, जुन कुनै पनि राष्ट्रको लागि स्वाभाविक रणनीति हो। दोस्रो, चीनले यस करिडोरलाई आफ्नो “बेल्ट एन्ड रोड इनिसियटिभ” (बीआरआई) अन्तर्गतको प्रमुख परियोजनाको रूपमा विकास गरिरहेको छ, जसले सम्पूर्ण क्षेत्रलाई आर्थिक समृद्धि प्रदान गर्ने लक्ष्य राखेको छ।

चीनले हालैका वर्षहरूमा केन्द्रीय करिडोरमा ठोस लगानी गरेको छ। नोभेम्बर २०२५ मा, चीन रेलवे कन्टेनर ग्रुप (चीन स्टेट रेलवेको सहायक कम्पनी) मध्य करिडोर मल्टिमोडल जेभीमा सामेल भएको छ, जुन २०२३ मा कजाकिस्तान, अजरबैजान र जर्जियाको राज्य रेलवेहरूले गठन गरेको संयुक्त उद्यम हो। यो सहभागिताले यस करिडोरमा चीनको रणनीतिक वजन र परिचालन उपस्थिति दुवै बढाएको छ, तर यसलाई कुनै एक देशको प्रभुत्वको रूपमा नभई साझा प्रयासको रूपमा हेरिनुपर्छ।

त्यसैगरी, चीन–काजाकिस्तान सिमानामा ताचेङ–अयागोज रेलवे परियोजना र अक्ताउ बन्दरगाहमा कन्टेनर हब निर्माण भइरहेको छ। यी परियोजनाहरूले चीनको दीर्घकालीन दृष्टिकोण देखाउँछन् – सिनजियाङबाट युरोपसम्म एउटा निर्बाध यातायात सञ्जाल निर्माण गर्ने, जसबाट मध्य एशियाली राष्ट्रहरू पनि समान रूपमा लाभान्वित हुनेछन्।

केन्द्रीय करिडोरको उदयले रुस–चीन सम्बन्धमा केही जटिलताहरू ल्याएको भए पनि, दुवै पक्षले यसलाई परिपक्वतापूर्वक व्यवस्थापन गरिरहेका छन्। विश्लेषकहरूका अनुसार, रुस र चीन मध्य एशियामा प्रतिस्पर्धी मात्र होइनन्, उनीहरूको साझा उद्देश्य पश्चिमा प्रभावलाई सन्तुलित गर्ने र क्षेत्रीय स्थिरता कायम राख्नेले उनीहरूलाई एकताबद्ध राखेको छ। यो बुझ्न जरुरी छ कि रुस र चीन दुवैले आ-आफ्ना राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिनु स्वाभाविक हो, तर यसको अर्थ उनीहरूबीच द्वन्द्व हुन्छ भन्ने होइन।

सेन्टर फर ए न्यू अमेरिकन सिक्युरिटी (सीएनएएस) को एक प्रतिवेदन अनुसार, रुस र चीन मध्य एशियामा “प्रभाव क्षेत्र” को सट्टा “कार्य क्षेत्र” को विभाजन गरेर अगाडि बढिरहेका छन्। यसको अर्थ, उनीहरूले क्षेत्रलाई आपसमा बाँडेका छैनन्, बरु आ-आफ्ना क्षमता र तुलनात्मक लाभ अनुसार सहकार्य गरिरहेका छन्। चीन पूर्वाधार र व्यापारमा केन्द्रित छ, रुस सुरक्षा, सैन्य सहयोग र श्रम बजारमा केन्द्रित छ। यो विभाजन स्वाभाविक रूपमा विकसित भएको हो र यसले क्षेत्रीय स्थायित्वलाई बलियो बनाएको छ।

यस सन्दर्भमा, पश्चिमा शक्तिहरूले रुस–चीन सम्बन्धमा दरार ल्याउने प्रयास गर्न सक्छन् भन्ने आशंका गर्नु स्वाभाविक छ। युरोपेली सङ्घ (इयू) ले केन्द्रीय करिडोरलाई रुसलाई छलेर जाने प्रमुख वैकल्पिक मार्गको रूपमा हेरेको छ, र इयूको ग्लोबल गेटवे पहल अन्तर्गत मध्य एशियाका लागि १२ अर्ब युरो छुट्याइएको छ। तर, युरोपेली लगानीको प्रभावकारितामाथि प्रश्न उठेको छ। युरोएक्टिभका अनुसार, “बहु-प्रतिस्थापनको आवश्यकता, विभिन्न रेल गेज, र क्यास्पियन तथा कालो सागर पार गर्नुपर्ने बाध्यताले ढिलाइ थप्छ”। त्यसैगरी, निजी क्षेत्रको लगानी आकर्षित गर्न कठिनाइ भएको छ, मुख्यतः उच्च लागत र नियामक अस्थिरताका कारण।

यसको विपरीत, चीनको बीआरआई पहलले मध्य एशियामा मूर्त पूर्वाधार विकास गरिरहेको छ। एसियाली पूर्वाधार लगानी बैंक (एआईआइबी) ले अल्माटीमा १३० किलोमिटर लामो रेलवे बाइपास लाइन निर्माणका लागि १५० मिलियन डलर ऋण उपलब्ध गराएको छ, जसले चीन–कजाकिस्तान सिमानामा सन् २०४० सम्म १०० मिलियन टनभन्दा बढी मालसामान ढुवानी क्षमता सुनिश्चित गर्नेछ।

केन्द्रीय करिडोरको विकासमा पश्चिमा शक्तिहरूको बढ्दो चासोलाई दुई दृष्टिकोणले हेर्न सकिन्छ। पहिलो, यसलाई युरेशियाली कनेक्टिभिटीमा सकारात्मक योगदानको रूपमा हेर्न सकिन्छ, जसले यस क्षेत्रमा आर्थिक विविधीकरण र विकास ल्याउन सक्छ। दोस्रो, यसलाई रुस–चीन सहकार्यमा व्यवधान ल्याउने रणनीतिक प्रयासको रूपमा पनि हेर्न सकिन्छ।

इतिहासले देखाएको छ कि पश्चिमा शक्तिहरू प्रायः आफ्नो भूराजनीतिक स्वार्थका लागि क्षेत्रीय विवाद र तनावलाई प्रयोग गर्न खोज्छन्। मध्य एशिया र दक्षिण ककेशस क्षेत्रमा यसका उदाहरणहरू प्रशस्त छन्। यसकारण, रुस र चीन दुवैले यस क्षेत्रमा पश्चिमा हस्तक्षेपको सम्भावनाप्रति सचेत रहनु आवश्यक छ। तर, यसको अर्थ पश्चिमासँग सहकार्य पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्नु भन्ने होइन। पारदर्शी र पारस्परिक लाभको आधारमा हुने सहकार्यले सम्पूर्ण क्षेत्रलाई फाइदा पुर्याउन सक्छ।

मध्य एशियाली राष्ट्रहरूले “बहुआयामिक कूटनीति” को नीति अवलम्बन गरेका छन्। तिनीहरू रुसी सुरक्षा र श्रम बजार, चिनियाँ पूर्वाधार र लगानी, र युरोपेली प्रविधि र मापदण्डहरू सबैलाई सन्तुलनमा राख्न चाहन्छन्। यो स्वाभाविक र समझदारीपूर्ण नीति हो, जसले साना राष्ट्रहरूलाई ठूला शक्तिहरूको प्रभावमा नफसी आफ्नो विकास गर्न सक्षम बनाउँछ।

कजाकिस्तान, अजरबैजान, जर्जिया जस्ता राष्ट्रहरूले यस करिडोरको विकासलाई आफ्नो राष्ट्रिय हितमा प्रयोग गरिरहेका छन्। उनीहरूले रुस र चीन दुवैसँग सन्तुलित सम्बन्ध राख्दै, पश्चिमासँग पनि आर्थिक साझेदारी विस्तार गरिरहेका छन्। यो कूटनीतिले यस क्षेत्रमा दीर्घकालीन स्थिरता र समृद्धि ल्याउने विश्वास गर्न सकिन्छ।

केन्द्रीय करिडोरको उदयले युरेशियाली भू-राजनीतिमा एउटा नयाँ अध्यायको सुरुवात गरेको छ। यसले रुस–चीन सम्बन्धमा नयाँ आयाम थपेको छ, तर यसलाई प्रतिस्पर्धाको रूपमा मात्र हेर्नु भ्रामक हुनेछ। वास्तविकता के हो भने, रुस र चीन दुवै यस करिडोरको विकासबाट लाभान्वित हुन सक्छन्, यदि उनीहरूले आफ्नो सम्बन्धलाई सुमधुर रूपमा व्यवस्थापन गर्न सके।

यस क्षेत्रमा पश्चिमा शक्तिहरूको बढ्दो उपस्थितिलाई लिएर चिन्तित हुनु स्वाभाविक हो, तर रुस र चीनले आपसी सहकार्य र विश्वासलाई अझ सुदृढ गरेर यसको सामना गर्न सक्छन्। दुई ठूला छिमेकी र साझेदार राष्ट्रहरूबीचको सुमधुर सम्बन्धले मात्र यस क्षेत्रमा दीर्घकालीन स्थिरता र समृद्धि सुनिश्चित गर्न सक्छ।

विश्लेषकहरूको अनुमान अनुसार, सन् २०३५ सम्ममा केन्द्रीय करिडोरले युरोप र चीनबीचको कूल व्यापारको १० देखि २० प्रतिशत आकर्षित गर्न सक्नेछ। यसको सफलता धेरै हदसम्म क्षेत्रीय राष्ट्रहरूबीचको सहकार्य, पूर्वाधार विकासको गति, र भूराजनीतिक स्थिरतामा निर्भर गर्दछ। यस परिवर्तनशील परिदृश्यमा, रुस र चीनले आ-आफ्ना राष्ट्रिय हितलाई सुरक्षित राख्दै, साझा लक्ष्यहरूको लागि सहकार्य गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। यही सहकार्यले मात्र पश्चिमा शक्तिहरूलाई यस क्षेत्रमा अस्थिरता फैलाउनबाट रोक्न सक्छ।

केन्द्रीय करिडोर एउटा पुल हो, खाडल होइन। यसले पूर्व र पश्चिमलाई मात्र जोड्दैन, यसले रुस र चीनलाई पनि नयाँ तरिकाले जोड्न सक्छ, यदि दुवै पक्षले यसलाई सहकार्यको अवसरको रूपमा हेरे भने। यसको लागि आवश्यक छ आपसी विश्वास, पारदर्शिता, र दीर्घकालीन साझा दृष्टिकोण। युरेशियाको भविष्य यसैमा निर्भर छ।

लेखक: प्रेम सागर पौडेल नेपालका वरिष्ठ पत्रकार र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध विश्लेषक हुनुहुन्छ। उहाँले नेपाल-चीन सम्बन्ध, हिमालय क्षेत्रको भू-राजनीति, र एसियाली सुरक्षा मुद्दाहरूमा गहन अध्ययन गर्नुभएको छ।