नेपाली पत्रकारितामा ‘ल्यापडग’ प्रवृत्ति

# लक्की चन्द

पत्रकारिताको मूल आत्मा सत्ता केन्द्रित शक्तिलाई प्रश्न गर्ने, जनतालाई सचेत र सशक्त बनाउने र प्रजातन्त्रको चौथो स्तम्भको रूपमा काम गर्ने हो। यसैलाई विश्वव्यापी रूपमा ‘वाचडग जर्नालिज्म’ (निगरानीकर्ता पत्रकारिता) भनिन्छ। यसको ठीक विपरीत, ‘ल्यापडग जर्नालिज्म’ (पाल्तु कुकुर प्रवृत्ति) भन्नाले पत्रकारिताको त्यो विकृत रूप हो, जहाँ सञ्चारमाध्यमहरू सत्ता र स्थापनाको मुखपत्र (माउथपिस) बन्न पुग्छन्, आलोचनात्मक क्षमता गुमाउँछन् र शक्तिशाली वर्गको खुसामद र चाकरीमा समाचार सम्प्रेषण गर्छन्।

नेपाली पत्रकारिता अहिले एउटा गम्भीर द्विविधाबाट गुज्रिरहेको छ। एकातिर प्रेस स्वतन्त्रताको सूचकांकमा नेपाल दक्षिण एसियामै अब्बल देखिन्छ भने अर्कोतिर, पछिल्लो समय ‘ल्यापडग पत्रकारिता’को चपेटामा पर्न सक्ने खतरा प्रबल रूपमा देखा परेको छ। यो प्रवृत्तिले समग्र पत्रकारितामाथि नै प्रश्नचिह्न खडा गरेको छ।

विश्व पत्रकारिताको इतिहासमा सञ्चारमाध्यमलाई तीन भागमा विभाजन गरिन्छ: वाचडग (निगरानीकर्ता), ल्यापडग (पाल्तु) र अट्याक डग (आक्रामक)। प्रख्यात अमेरिकी पत्रकार ड्यान रदरले सन् १९८३ मै भनेका थिए, ‘राजनीतिज्ञहरू सधैं ल्यापडग मिडिया चाहन्छन्। उनीहरू वाचडग चाहँदैनन्, र जब उनीहरू वाचडग देख्छन्, त्यसलाई अट्याक डग भनेर भ्रम फैलाउन खोज्छन्’।

सैद्धान्तिक रूपमा, ल्यापडग पत्रकारिता त्यो अवस्था हो जहाँ मिडियाले समाजका अभिजात वर्ग र सत्ताको एजेन्डालाई निर्विवाद रूपमा प्रवर्द्धन गर्छ। यसले सूचनाको स्वतन्त्र प्रवाहमा अवरोध पुर्याउँछ र पत्रकारितालाई ‘हो हजुर’को संस्कृतिमा सीमित बनाउँछ। बब फ्र्याङ्कलिनद्वारा सम्पादित ‘की कन्सेप्ट्स इन जर्नालिज्म स्टडिज’ (2005) का अनुसार ल्यापडग मिडियाका पत्रकारहरू ‘शक्तिशालीको रक्षा र बहिष्कृतप्रति उदासीन’ हुन्छन्।

रिपोर्टर्स विथआउट बोर्डर्सको २०२४ को विश्व प्रेस स्वतन्त्रता सूचकांकमा नेपाल १८० देशमध्ये ७६औं स्थानमा छ, जबकि भारत १५०औं स्थानमा खसेको छ। तर, तथ्यांक मात्रले पूरै कथा भन्दैन। सन् २०२२ मा हिमाल मिडिया मेलामा भारतका वरिष्ठ पत्रकार एवं रेमन म्यागासेसे पुरस्कार विजेता रवीश कुमारले नेपाली पत्रकारिताप्रति एउटा गम्भीर चेतावनी दिए। उनले भने, “यदि सचेत नभए, नेपाल पनि भारतकै जस्तो ‘ल्यापडग’ मोडेलतर्फ जान सक्छ”।

रवीश कुमारको यो टिप्पणी नेपालका लागि ‘वेक-अप कल’ थियो। उनले भारतमा भएको घटनाक्रमलाई उदाहरण दिँदै बताए, कसरी सन् २०१४ पछि ठूला समाचार संस्थानहरूमा उदार सम्पादकीय नेतृत्वलाई हटाएर सरकारमुखी मानिस राखियो, कसरी मिडियालाई सरकार र कर्पोरेट घरानाको मुखपत्र बनाइयो। भारतमा यसैलाई ‘गोदी मीडिया’ (गोदी = काख) भनिन्छ, जुन शब्द स्वयं रवीश कुमारले लोकप्रिय बनाएका थिए।

नेपालमा पनि ‘ल्यापडग’ प्रवृत्तिका केही लक्षण देखिन थालेका छन्। जस्तै, विज्ञापनको बन्दोबस्ती र राज्यको विज्ञापन रकमलाई लिएर सरकारमुखी समाचार सम्प्रेषण गर्ने प्रवृत्ति बढेको छ। भारतमा जस्तै संघीय सरकारले मात्रै दैनिक करोडौंको विज्ञापन खर्च गरेको उदाहरण छ, जसले मिडियालाई ‘वाचडग’बाट ‘ल्यापडग’मा बदल्न सक्छ। केही मुट्ठीभर उद्योगपति र राजनीतिसँग निकट रहेका व्यवसायीहरूको हातमा मिडिया हाउस केन्द्रीकरण हुँदा सम्पादकीय स्वतन्त्रता संकटमा पर्छ। यसले मिडियाको विविध दृष्टिकोण र जनसरोकारका मुद्दालाई छायामा पारेको छ। गम्भीर अनुसन्धानात्मक पत्रकारिता भन्दा पनि ‘क्लिकबाइट’ र सनसनीपूर्ण बहस (जहाँ उर्दू शेर-ओ-शायरी र हो-हल्लाले तथ्यलाई ओझेलमा पार्छ) लाई प्राथमिकता दिनु ल्यापडग संस्कृतिकै हिस्सा हो।

अन्तर्राष्ट्रियस्तरमा नेपाललाई ‘भारत र चीनबीच स्यान्डविच’ भनिन्छ। यस्तो अवस्थामा भूराजनीतिक दबाब पनि पत्रकारितामा पर्छ। इथियोपियाका प्रधानमन्त्री अबी अहमदले एक पटक भनेका थिए, “हामीलाई ‘ल्यापडग’ मिडिया होइन, ‘गाइड-डग’ र ‘वाचडग’ मिडिया चाहिन्छ”। नेपाललाई पनि यही आवश्यकता छ। जसरी गुयानाका एक स्तम्भकारले सोधे, “के सरकारको आलोचना गर्नु मात्र पत्रकारिता हो कि सरकारको प्रशंसा गर्नु पनि ल्यापडग हो?” यो प्रश्न नेपालमा पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ।

तर, नेपालमा अझै पनि स्वतन्त्र पत्रकारिताको सम्भावना जीवित छ। निजी टेलिभिजन र अनलाइन पोर्टलहरूले राजनीतिक भ्रष्टाचार उजागर गर्ने, विकासे मुद्दाहरू उठाउने र स्थानीय प्रशासनलाई प्रश्न गर्ने काम गरिरहेका छन्। यद्यपि, आर्थिक दबाब र राजनीतिक प्रलोभनले यो क्षेत्रलाई निरन्तर चुनौती दिइरहेको छ।

‘ल्यापडग पत्रकारिता’ निस्सन्देह समग्र पत्रकारिता माथिको कलंक हो। यसले पत्रकारिताको आधारभूत नैतिकता, जनताप्रतिको जिम्मेवारी र प्रजातन्त्रको रक्षकको भूमिकालाई ध्वस्त पार्छ। नेपाली पत्रकारिता भारतजस्तो ‘गोदी मीडिया’को संकटबाट अहिले टाढा होला, तर त्यो दिशामा जान सक्ने ‘रिश्क’ भने उत्तिकै छ।

यदि नेपाली पत्रकारिता साँच्चै अन्तर्राष्ट्रियस्तरको ‘वाचडग’ बन्न चाहन्छ भने, उसले: आर्थिक स्वतन्त्रता हासिल गर्नुपर्छ (विज्ञापनको एकाधिकारबाट मुक्ति)। स्वामित्वको पारदर्शिता सुनिश्चित गर्नुपर्छ। सनसनी र टीआरपीको होड भन्दा माथि उठेर तथ्यपरक समाचारमा जोड दिनुपर्छ। सरकार र दलको ‘प्रेस नोट’ मात्र होइन, सडक र समाजको ‘पीडा’ पनि उत्तिकै मुखरित गर्नुपर्छ।

रवीश कुमारको चेतावनीलाई नेपालले आत्मसात् गर्ने कि ‘ल्यापडग’ बन्ने भन्ने अन्तिम फैसला नेपाली पत्रकार र सम्पादककै हातमा छ। इतिहास साक्षी छ, कि जुन देशको मिडिया ‘ल्यापडग’ बन्छ, त्यहाँको प्रजातन्त्र कमजोर हुन्छ, र जनता सूचनाको भाेकमरीबाट ग्रसित हुन्छन्। नेपाललाई अहिले पाल्तु कुकुर होइन, निगरानी गर्ने बफादार वाचडगको आवश्यकता छ।