राष्ट्रको अस्मिता जोगाउने बाटो : दलालीको दलदलभन्दा मातृभूमिप्रतिको निष्ठा महान

# मुना चन्द

नेपाल एउटा सानो भूगोल मात्र होइन, यो इतिहास, संस्कार, सभ्यता र आत्मसम्मानले निर्मित राष्ट्र–चेतनाको जीवित प्रतीक हो। हिमाल, पहाड र तराईले बनेको यो भूमिले सयौं वर्षको संघर्ष, त्याग र बलिदानको कथा बोकेको छ। तर आजको राजनीतिक परिवेशमा उठिरहेको एउटा तीखो प्रश्नले धेरै देशभक्त नेपालीको मन छोएको छ; के देशका सम्पदा बेच्ने, भ्रष्टाचारमा लिप्त भई राष्ट्रलाई कंगाल बनाउने राजनीतिक दलालहरूको गुलाम बन्नु उचित हो? कि मातृभूमिप्रति निष्ठावान, राष्ट्रको अस्मिता जोगाउने नेतृत्वप्रति समर्पित हुनु नै सच्चा देशभक्ति हो?

यो प्रश्न केवल शासन प्रणालीको बहस होइन; यो राष्ट्रको आत्मा, अस्तित्व र भविष्यसँग गाँसिएको बहस हो।

२००७ सालदेखि २०४६ हुँदै २०६२/६३ को आन्दोलनसम्म आइपुग्दा नेपालले विभिन्न राजनीतिक प्रयोगहरू गर्‍यो। प्रजातन्त्र, बहुदलीय व्यवस्था, गणतन्त्र, यी सबै परिवर्तनका मूल नारा थिए। तर परिवर्तनको आत्मा जोगियो कि जोगिएन? आज जनताले अनुभूत गरिरहेको यथार्थ भने भिन्न छ।

भ्रष्टाचार संस्थागत भएको छ। राज्यका महत्वपूर्ण निकायहरूमा भागबण्डाको संस्कृति हावी छ। प्राकृतिक स्रोत, जलस्रोत, खानी, वन, भूमिसम्पदा, यी सबै राष्ट्रका साझा धरोहर हुन्। तर जब ती धरोहरहरू अपारदर्शी सम्झौता र राजनीतिक स्वार्थका आधारमा सस्तोमा सुम्पिने प्रवृत्ति बढ्छ, तब जनताको मनमा आक्रोश जन्मनु स्वाभाविक हुन्छ।

विश्व इतिहासले देखाएको छ, जब राज्य संयन्त्र भ्रष्टाचारले ग्रस्त हुन्छ, जब राजनीतिक दलहरू जनताको भन्दा विदेशी स्वार्थका नजिक देखिन्छन्, तब राष्ट्रिय अस्मिता कमजोर हुन्छ। यही कारणले आज धेरै नेपालीले प्रश्न गरिरहेका छन् कि के हामी सही दिशामा छौं?

विश्वका अनेक देशहरूले राजनीतिक संक्रमण भोगे। केहीले लोकतान्त्रिक व्यवस्थालाई सुदृढ बनाए, केही देशहरू अस्थिरतामा फसे। कतिपय मुलुकहरूमा भ्रष्टाचार र बाह्य हस्तक्षेपको परिणाम स्वरूप आन्तरिक द्वन्द्व चर्कियो।

दक्षिण एसियादेखि अफ्रिकासम्मका उदाहरणहरूले देखाउँछन्, राष्ट्रिय नेतृत्व कमजोर भयो भने बाह्य शक्ति सक्रिय हुन्छ। आर्थिक निर्भरता राजनीतिक निर्भरतामा रूपान्तरित हुन्छ।

राष्ट्रवाद यहाँ संकुचित सोच होइन; यो आत्मनिर्णयको अधिकार हो। राष्ट्रवाद भनेको आफ्नो भूमि, आफ्नो नीति, आफ्नो स्रोत र आफ्नो निर्णयप्रति स्वामित्वको भावना हो।

जब नागरिकले अनुभूति गर्छन् कि वर्तमान राजनीतिक संरचना राष्ट्रको हितभन्दा सत्ताको संरक्षणमा व्यस्त छ, तब उनीहरू वैकल्पिक मार्ग खोज्छन्। त्यही खोजको सन्दर्भमा राजसंस्थाप्रतिको भावनात्मक आकर्षण पुनः उठिरहेको देखिन्छ।

नेपालको एकीकरण अभियानमा पृथ्वीनारायण शाहको योगदान ऐतिहासिक छ। उनले “नेपाल दुई ढुंगाबीचको तरुल हो” भन्दै भू-राजनीतिक यथार्थको चेतावनी दिएका थिए। त्यो भनाइ आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ।

राजसंस्थाले सधैं त्रुटिरहित शासन गर्‍यो भन्ने दाबी गर्न सकिन्न। इतिहासमा कमजोरी, निरंकुशता र असन्तुष्टि पनि थिए। तर धेरै नागरिकको मनमा राजसंस्था राष्ट्रको एकताको प्रतीकका रूपमा बसिरहेको छ।

ज्ञानेन्द्र शाहको शासनकाल अन्त्य भएसँगै नेपालले संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको बाटो समात्यो। त्यो निर्णय जनआन्दोलनको परिणाम थियो। तर अहिले उठिरहेको बहस यो हो कि के गणतन्त्रले अपेक्षित सुशासन, पारदर्शिता र समृद्धि दिन सक्यो?

संविधानले अधिकार सुनिश्चित गर्‍यो, संघीय संरचना बन्यो, निर्वाचनहरू भए। तर अधिकारसँगै कर्तव्य र उत्तरदायित्वको अभ्यास कति भयो?

राजनीतिक दलहरूबीचको निरन्तर सत्ता–समीकरण, अस्थिर सरकार, नीति–निरन्तरताको अभाव र भ्रष्टाचारका काण्डहरूले जनविश्वास कमजोर पारेका छन्। युवाहरू विदेश पलायन भइरहेका छन्। उत्पादनभन्दा आयात बढिरहेको छ। कृषि, उद्योग र रोजगारी क्षेत्रमा अपेक्षित सुधार देखिएको छैन।

जब जनता थाक्छन्, उनीहरू स्थिरता र स्वाभिमान खोज्छन्। यही मनोविज्ञानले “राष्ट्रवादी राजाको रैती हुनु उत्तम” भन्ने भावना जन्माइरहेको छ।

तर यहाँ गम्भीर प्रश्न पनि छ, के समस्या केवल प्रणालीको हो, कि प्रणाली सञ्चालन गर्ने व्यक्तिको?

देशभक्ति व्यक्तिपूजामा सीमित हुनुहुँदैन। राष्ट्रवाद कुनै एक व्यक्तिको वरिपरि घुम्ने अवधारणा होइन; यो मूल्य, नीति र चरित्रमा आधारित हुनुपर्छ।

यदि राजसंस्था राष्ट्रको एकता, स्वाधीनता र नैतिक शासनको प्रतीक बन्न सक्छ भने त्यसप्रति आकर्षण स्वाभाविक हो। तर यदि कुनै पनि व्यवस्था चाहे गणतन्त्र होस् वा राजसंस्था भ्रष्टाचार, दमन र असमानताको कारक बन्छ भने त्यो राष्ट्रहितमा हुँदैन।

साँचो प्रश्न यो हो, के हामी राष्ट्रप्रति इमानदार नेतृत्व खोजिरहेका छौं, कि केवल पुरानो संरचनामा फर्किन चाहिरहेका छौं?

हालैका वर्षहरूमा विभिन्न सभासमारोह, सामाजिक सञ्जाल र सार्वजनिक अभिव्यक्तिहरूमा राजसंस्थाप्रतिको समर्थन खुलेर देखिएको छ। यो केवल नारा होइन; यो निराशा, आक्रोश र आशाको मिश्रण हो।

युवा पुस्ताले प्रश्न गरिरहेको छ, किन हाम्रो देश सम्भावनाले भरिपूर्ण भएर पनि कंगालजस्तै देखिन्छ? किन हाम्रो जलस्रोत, पर्यटन, कृषि र मानव स्रोतको सदुपयोग हुन सकेको छैन?

राष्ट्रवादी चेतना भनेको आत्मसम्मानको पुनर्जागरण हो। जब नागरिकले आफ्नो इतिहास र पहिचानप्रति गर्व गर्न थाल्छन्, तब बाह्य प्रभावको दबाब कम हुन्छ।

नेपाल दुई ठूला शक्ति राष्ट्रहरू बीच अवस्थित छ। हाम्रो कूटनीति सन्तुलित, परिपक्व र राष्ट्रिय हितमा केन्द्रित हुनुपर्छ।

यदि आन्तरिक रूपमा हामी विभाजित छौं भने बाह्य शक्तिहरूलाई प्रभाव जमाउन सजिलो हुन्छ। त्यसैले राष्ट्रिय एकता सर्वोपरि हो। चाहे गणतन्त्र रहोस् वा राजसंस्था, राष्ट्रिय हित नै सर्वोच्च हुनुपर्छ।

विश्वले सम्मान त्यही राष्ट्रलाई गर्छ जसको नेतृत्व दृढ, नीतिगत स्पष्टता भएको र जनसमर्थनयुक्त हुन्छ।

नेपालको भविष्य कुनै एक व्यवस्था परिवर्तनले मात्र सुनिश्चित हुँदैन। आवश्यक छ, राजनीतिक संस्कारको परिवर्तन। पारदर्शिता र उत्तरदायित्व, राष्ट्रिय स्रोतको संरक्षण, स्वदेशी, उत्पादन र आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र, युवा रोजगारी र शिक्षा सुधार
र सशक्त कूटनीति। यदि यी आधारहरू स्थापित भएनन् भने व्यवस्था जस्तोसुकै भए पनि परिणाम उस्तै रहन सक्छ।

“दलाली” शब्द केवल राजनीतिक आरोप होइन; यो राष्ट्रहित विरुद्धको मानसिकताको प्रतीक हो। जब कुनै नेतृत्व आफ्नो स्वार्थका लागि राष्ट्रको सम्पदा बेच्न तत्पर हुन्छ, त्यो दलाली हो।

देशभक्ति भनेको आलोचनात्मक चेतनासहित राष्ट्रको पक्षमा उभिनु हो। देशभक्त नागरिक कुनै पनि नेताको अन्धसमर्थक हुँदैन; ऊ राष्ट्रको समर्थक हुन्छ। यदि आज धेरै नेपालीले राजसंस्थाप्रति आकर्षण देखाइरहेका छन् भने त्यो गणतन्त्रप्रति निराशाको परिणाम पनि हो। तर समाधान भावनामा मात्र सीमित हुनुहुँदैन; विवेक, नीति र राष्ट्रिय दृष्टिकोण आवश्यक छ। नेपालको भविष्य नेपाली जनताकै हातमा छ। हामीले तय गर्नुपर्छ कि हामी भ्रष्टाचार, अस्थिरता र निर्भरता स्वीकार गर्ने कि आत्मसम्मान, सुशासन र स्वाधीनताको बाटो रोज्ने?

राष्ट्रवादी राजाको रैती हुनु भन्ने अभिव्यक्ति मूलतः राष्ट्रप्रति निष्ठावान, देशको अस्मिता जोगाउने नेतृत्वको खोज हो। तर अन्ततः साँचो राजा जनता नै हुन्। यदि जनता सचेत, संगठित र राष्ट्रप्रति समर्पित भए भने कुनै पनि व्यवस्था राष्ट्रविरोधी हुन सक्दैन। देश कुनै व्यक्ति वा दलभन्दा ठूलो हुन्छ। मातृभूमिको माया कुनै नारा होइन, यो जिम्मेवारी हो।

आज आवश्यकता छ, राष्ट्रलाई केन्द्रमा राखेर सोच्ने, बोल्ने र निर्णय गर्ने साहसको। दलालीको दलदलबाट माथि उठेर आत्मसम्मानको उचाइमा पुग्ने दृढ संकल्पको। नेपालको अस्मिता, सार्वभौमसत्ता र स्वाभिमान जोगाउने शक्ति अन्ततः नेपाली जनतामै निहित छ। यही चेतनाको पुनर्जागरण नै सच्चा देशभक्ति हो, र यही नै नेपालको उज्ज्वल भविष्यको आधार।