चीन र नेपालको सैन्य शक्ति : दुई ध्रुवमा दुई राष्ट्र, दुई रणनीति

# लक्की चन्द 

विश्व सैन्य शक्ति वरीयताको नक्सामा चीन र नेपाल दुई भिन्न ध्रुवमा उभिएका छन्। एउटातिर चीन आफ्नो विशाल सैन्य क्षमता, नौसेना विस्तार र प्रविधियुक्त हतियार प्रणालीका साथ विश्वकै तेस्रो शक्तिशाली राष्ट्र बनेर उदाइरहेको छ भने अर्कोतिर नेपाली सेनाले संयुक्त राष्ट्र शान्ति सेनामा विश्वकै पहिलो स्थान हासिल गरेको छ। यसले साना र ठूला राष्ट्रहरूले अवलम्बन गर्ने सैन्य रणनीति र राष्ट्रिय सुरक्षा अवधारणामा देखिने आधारभूत अन्तरलाई उजागर गर्दछ।

ग्लोबल फायरपावर २०२६ को मूल्याङ्कन अनुसार चीन विश्वकै तेस्रो शक्तिशाली सैन्य राष्ट्र हो। अमेरिका पहिलो र रुस दोस्रो स्थानमा छन्। चीनको पावरइन्डेक्स स्कोर ०.०९१९ छ, जसले देशको द्रुत नौसेना विस्तार र उच्च प्रविधियुक्त सैन्य विकासलाई संकेत गर्दछ। चीनको जनमुक्ति सेनाले सन् २०२६ को प्रारम्भमै आफ्नो वार्षिक प्रशिक्षण अभियान सुरु गरेको छ, जसमा जे–२० स्टिल्थ लडाकू विमान, टाइप ०५५ विध्वंसक युद्धपोत र डीएफ–१७ हाइपरसोनिक मिसाइलजस्ता अत्याधुनिक हतियार प्रणालीहरू सहभागी छन्। यो प्रशिक्षणले चीनको बढ्दो सैन्य क्षमताको झलक दिन्छ।

चीनसँग हाल ३७० भन्दा बढी युद्धपोत र पनडुब्बी रहेका छन्, जसमा तीनवटा विमानवाहक युद्धपोत (लियाओनिङ, शानडोङ र फुजियान) समावेश छन्। फुजियान चीनको पहिलो इलेक्ट्रोम्याग्नेटिक क्याटापल्टयुक्त विमानवाहक पोत हो, जसले जे–३५ लडाकू विमानसमेत बोक्न सक्छ। सन् २०२५ मा चीनले पहिलो पुस्ताको ०५४बी स्टिल्थ फ्रिगेट सेवामा ल्याएको थियो भने ०७६ श्रेणीको उभयचर आक्रमण पोत ‘सिचुआन’ले समुद्री परीक्षण सुरु गरेको छ। ०७६ पोत इलेक्ट्रोम्याग्नेटिक क्याटापल्टले सुसज्जित छ, जसले यसलाई मानवरहित हवाई सवारी सञ्चालन गर्न सक्षम बनाउँछ।

सैन्य विश्लेषकहरूका अनुसार चीनको चौथो विमानवाहक पोत (सम्भवतः आणविक ऊर्जाचालित) निर्माणाधीन अवस्थामा रहेको छ। अमेरिकी रक्षा विभागको प्रतिवेदनले चीनले कुल ९ वटा विमानवाहक पोत बनाउने लक्ष्य राखेको दाबी गरेको छ। चीनको वायुसेनासँग जे–२० स्टिल्थ लडाकू विमानको संख्या २०० भन्दा बढी पुगेको छ, जसले अमेरिकी राडार प्रणालीलाई चुनौती दिन सक्छ। साथै, एच–२० स्टिल्थ रणनीतिक बमवर्षक विमान सन् २०२६ मा सार्वजनिक हुने अपेक्षा गरिएको छ, जसको उडान दायरा ८,००० किलोमिटरभन्दा बढी हुने अनुमान छ।

चीनको रकेट फोर्ससँग डीएफ–१७ र यिङ्जी–२१ हाइपरसोनिक मिसाइल छ, जुन अवस्थित क्षेप्यास्त्र प्रतिरक्षा प्रणालीबाट बच्न सक्षम छ। डीएफ–२६डी मिसाइल ‘गुआम किलर’ का रूपमा परिचित छ, जसले अमेरिकी गुआम सैन्य अड्डालाई निशाना बनाउन सक्छ। सन् २०२५ को सेप्टेम्बरमा भएको सैन्य परेडमा चीनले धेरै नयाँ हतियार प्रदर्शन गरेको थियो। यसमा ‘गनल्याङ’ नामक मानवरहित युद्धक सवारी, रोबोटिक ‘मेसिन वुल्भ्स’, र लेजर तथा माइक्रोवेभ हतियार समावेश छन् जसले ड्रोनलाई नष्ट गर्न सक्छन्।

नेपाली सेनाको सबैभन्दा ठूलो अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान भनेको संयुक्त राष्ट्रसंघीय शान्ति सेनामा पुर्याएको योगदान हो। हाल नेपाली सेनाका ४,२९६ जना सैनिकहरू (जसमा ३८९ महिला सैनिक सम्मिलित छन्) विश्वभरि फैलिएका १० वटा विभिन्न शान्ति मिसनमा कार्यरत छन्। शान्ति सेनामा सैनिक पठाउने राष्ट्रहरूको सूचीमा नेपाल हाल विश्वकै पहिलो स्थानमा रहेको छ। नेपाल सरकारले आवश्यक परेमा संयुक्त राष्ट्रसंघलाई १० हजार शान्ति सैनिक उपलब्ध गराउन समेत प्रतिबद्धता जनाएको छ।

नेपाली सेनाको प्रमुख भूमिका राष्ट्रिय सार्वभौमसत्ता, स्वतन्त्रता र क्षेत्रीय अखण्डताको रक्षा गर्नु हो। यसका साथै, आन्तरिक सुरक्षा, विकास निर्माण र प्राकृतिक प्रकोप व्यवस्थापनमा समेत सेना परिचालन हुँदै आएको छ। आगामी फागुन २१ गते हुने प्रतिनिधि सभा निर्वाचनलाई स्वतन्त्र, निष्पक्ष र भयरहित वातावरणमा सम्पन्न गर्न सरकारले ठूलो संख्यामा सेना परिचालन गरेको छ।

राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेलले निर्वाचनका लागि सेना परिचालन गर्ने सरकारी सिफारिस स्वीकृत गरेसँगै करिब ८०,००० नेपाली सेनाका जवानहरू देशभर परिचालन गरिएका छन्। यी सेनाले मुख्यतया हवाई गस्ती, मतपत्र ढुवानी र मतगणनाका क्रममा सुरक्षा प्रदान गर्नेछन्। नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरी बलसमेत गरी कुल ३४०,००० सुरक्षाकर्मी निर्वाचनमा खटाइएका छन्। यसका लागि रक्षा मन्त्रालयलाई १.९९ अर्ब रुपैयाँ बजेट समेत विनियोजन गरिएको छ।

आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा रक्षा मन्त्रालयको बजेट ६२.०१ अर्ब रुपैयाँ पुर्याइएको छ, जुन अघिल्लो वर्षको तुलनामा २.१४ अर्बले बढी हो। वैश्विक सैन्य शक्ति मापक संस्था ग्लोबल फायरपावरको २०२६ को मूल्याङ्कन अनुसार नेपाल १४५ राष्ट्रहरूमध्ये १२४औं स्थानमा रहेको छ। यसको पावर इन्डेक्स स्कोर २.८०३७ रहेको छ।

नेपालसँग कूल ९८,५०० सक्रिय सैनिक, ८२,००० आरक्षित सैनिक र १५,००० अर्धसैनिक बल रहेको छ। नेपाली सेनाको मुख्य बल भनेको गोरखा सैनिकको वीरता र अनुशासन नै हो। नेपाली सेनासँग कूल १७ वटा हवाई साधन रहेका छन्, जसमा ७ वटा यातायात विमान र १० वटा हेलिकोप्टर सम्मिलित छन्। नेपालसँग कुनै पनि लडाकू विमान, आक्रमणकारी हेलिकोप्टर वा बमवर्षक विमान छैनन्। स्थलगत युद्धका लागि नेपाली सेनासँग १,१०८ वटा सवारी साधन तथा १४ वटा तोप रहेका छन्। नेपालसँग कुनै पनि ट्याङ्क, स्वचालित तोप वा रकेट लन्चर छैनन्।

चीन र नेपालबीच सैन्य शक्तिको तुलना गर्दा चीनसँग ८४१ नौसैनिक पोत, ३ विमानवाहक युद्धपोत र ६१ पनडुब्बी रहेको छ भने नेपाल भू-परिवेष्ठित राष्ट्र भएकाले नौसेना नै छैन। चीनसँग ३,१४४ सक्रिय विमान (जसमा १,७०५ लडाकू विमान) छन् भने नेपालसँग १७ वटा यातायात विमान र हेलिकोप्टर मात्र छन्, जसमा कुनै पनि लडाकू विमान छैन। चीनसँग दोस्रो ठूलो सेना अर्थात २० लाख सक्रिय सैनिक छन् भने नेपालसँग ९८,५०० सक्रिय सैनिक छन्। रक्षा बजेटमा पनि ठूलो अन्तर छ– चीनको रक्षा बजेट लगभग २३० अर्ब अमेरिकी डलर छ भने नेपालको ६२.०१ अर्ब नेपाली रुपैयाँ (लगभग ४६ करोड अमेरिकी डलर) मात्र छ।

नेपालले भने शान्ति सेनामा विश्व नेतृत्व गरिरहेको छ भने चीनले उच्च प्रविधियुक्त सैन्य क्षमता विस्तार गरिरहेको छ। नेपाली सेनाको मुख्य शक्ति गोरखा सैनिकको वीरता र अनुशासन नै हो, जसले शान्ति सेनामा विश्वसनीयता कमाएको छ।

छिमेकी मुलुक भारतले नेपाली सेनाको क्षमता अभिवृद्धिमा सहयोग गर्दै आएको छ। भारत सरकारले हालै सम्पन्न निर्वाचनका लागि नेपाली सेनालाई ५० वटा सैन्य ट्रकहरू उपलब्ध गराएको छ। यसअघि पनि भारतले नेपाली सेनासँग संयुक्त सैन्य अभ्यास गर्दै आएको छ भने गोरखा सैनिकहरू भारतीय सेनामा समेत सेवारत रहेका छन्। तर, भारत सरकारले लागू गरेको अग्निवीर योजनाप्रति नेपालको असन्तुष्टि रहेको छ।

नेपाली सेना र नेपाल प्रहरीबीच आन्तरिक सुरक्षा अभिवृद्धिका लागि समेत सहकार्य भइरहेको छ। हालै नेपाली सेनाले नेपाल प्रहरीलाई ३०० वटा हातहतियार र ४२,३७० राउन्ड गोलीगठ्ठा उपलब्ध गराएको छ। सरकारको निर्णयानुसार सेनाले तीन चरणमा प्रहरीलाई १०,८१८ हतियार र करिब १५ लाख राउन्ड गोली हस्तान्तरण गर्नेछ।

चीनले आफ्नो सैन्य विकास रक्षात्मक प्रकृतिको भएको र कुनै तेस्रो पक्षलाई लक्षित नगरेको जोड दिन्छ। चिनियाँ रक्षा मन्त्रालयका प्रवक्ताले अमेरिकी ‘चीन सैन्य शक्ति प्रतिवेदन’ लाई चीनको आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप र सैन्य नीतिको गलत व्याख्या भन्दै खारेज गरेका छन्। अमेरिकी सैन्य अधिकारीहरूले चीनको बढ्दो सैन्य क्षमतालाई लिएर चिन्ता व्यक्त गरेका छन्। उनीहरूका अनुसार चीनको क्षेप्यास्त्र दायरा, अन्तरिक्ष प्रतिरक्षा क्षमता, र विद्युतीय युद्ध प्रविधिले प्रशान्त क्षेत्रमा अमेरिकी सैन्य प्रभुत्वलाई चुनौती दिइरहेको छ।

चीनको सैन्य आधुनिकीकरणले एसिया–प्रशान्त क्षेत्रमा शक्ति सन्तुलन परिवर्तन गरिरहेको छ। अमेरिकाले इन्डो–प्यासिफिक रणनीति अघि सार्दै आफ्नो सैन्य उपस्थिति बलियो बनाइरहेको छ भने जापान, अस्ट्रेलिया र भारतजस्ता देशहरूले पनि आफ्नो सैन्य क्षमता विस्तार गरिरहेका छन्। यसले क्षेत्रमा नयाँ सैन्य प्रतिस्पर्धाको सुरुवात गरेको छ।

नेपालको हकमा भने, भू-राजनीतिक सन्तुलन र दुई ठूला छिमेकीहरूबीच सन्तुलित सम्बन्ध कायम राख्नु प्रमुख चुनौती हो। नेपालले परम्परागत रूपमा ‘असममित सन्तुलन’ को नीति अवलम्बन गर्दै आएको छ, जसअन्तर्गत दुवै छिमेकीसँग मैत्रीपूर्ण सम्बन्ध राख्दै राष्ट्रिय स्वाधीनता रक्षा गरिन्छ। नेपाली सेनाको शान्ति सेनामा विश्व नेतृत्वले अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा नेपालको छवि उज्ज्वल बनाएको छ र यसले नेपाललाई वैश्विक कूटनीतिमा महत्वपूर्ण स्थान दिलाएको छ।

विश्लेषकहरूका अनुसार आगामी दशकमा चीन आफ्नो सैन्य क्षमता अझ विस्तार गर्दै अमेरिकासँगको अन्तर घटाउने दिशामा अघि बढ्नेछ। नेपाल भने आफ्नो सीमित स्रोतसाधनभित्र रहेर शान्ति सेना, आन्तरिक सुरक्षा र राष्ट्रिय एकताको रक्षामा केन्द्रित रहनेछ। दुवै देशको सैन्य रणनीति उनीहरूको राष्ट्रिय आवश्यकता, भौगोलिक अवस्थिति र अन्तर्राष्ट्रिय दायित्व अनुसार निर्धारित भएको देखिन्छ।

चीन र नेपालको सैन्य शक्तिको तुलनाले विश्वमा विद्यमान असमानता र विविधता उजागर गर्दछ। एउटातिर चीनजस्तो उदीयमान महाशक्ति आफ्नो सैन्य क्षमता विस्तार गर्दै वैश्विक शक्ति सन्तुलनमा परिवर्तन ल्याइरहेको छ भने अर्कोतिर नेपालजस्तो सानो राष्ट्र शान्ति सेनामा विश्व नेतृत्व गर्दै अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति र सुरक्षामा योगदान पुर्याइरहेको छ। यी दुई देशका सैन्य रणनीति र उपलब्धिले ठूला र साना राष्ट्रहरूले विश्व शान्ति र सुरक्षामा पुर्याउन सक्ने योगदानको फरक–फरक आयाम प्रस्तुत गर्दछन्। आगामी दिनमा चीनको बढ्दो सैन्य शक्तिले क्षेत्रीय र वैश्विक सुरक्षा समीकरणमा पार्ने प्रभाव र नेपालको शान्ति सेनामा रहेको नेतृत्वले अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा पुर्याउने योगदान दुवै विश्लेषणको महत्वपूर्ण विषय बनेका छन्।