खामेनी पछिको इरान : ‘प्रतिशोधको आगो’ र विश्व युद्धको अपरिहार्यता

# प्रेम सागर पाैडेल

इतिहासमा फेब्रुअरी २८, २०२६ लाई कालो दिनको रूपमा अंकित गरिएको छ। अमेरिका र इजरायलले इरानमाथि गरेको संयुक्त सैनिक आक्रमण र इरानका सर्वोच्च नेता आयातोल्लाह अली खामेनीको हत्या अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा एउटा यस्तो भूकम्पीय घटना हो, जसले मध्यपूर्वको मात्र होइन, सम्पूर्ण विश्वको भूराजनीतिक नक्सा नै परिवर्तन गरिदिने सम्भावना बोकेको छ। आफ्नो रणनीतिक उद्देश्य पूरा भएको ठान्दै वासिङ्टन र तेल अविवले ‘ऐतिहासिक विजय’को घोषणा गरिरहँदा, इरानको सिरियाको रातो माटोले रगतले होइन, प्रतिशोधको यस्तो ज्वालामुखीले आकाश चिरेको छ, जसको मुख अब मध्यपूर्वको सीमाभन्दा धेरै टाढासम्म फैलिने संकेत देखिन्छ। यो लेख खामेनी हत्यापछि सिर्जित भएको अन्तर्राष्ट्रिय शक्ति सन्तुलन, सम्भावित प्रतिक्रिया र आउँदै गरेको विश्वयुद्धको परिदृश्यमा केन्द्रित छ।

खामेनीको हत्याको पहिलो र सबैभन्दा गहिरो प्रभाव स्वयं इरानकाटै देखिनेछ। १९७९ को इस्लामिक क्रान्तिपछि इरानको राजनीति, धर्म र सामाजिक जीवनलाई एकसूत्रमा बाँध्ने केन्द्रीय स्तम्भ नै सर्वोच्च नेताको पद हो। यस पदलाई नै अमेरिका र इजरायलले निशाना बनाए। तर, कूटनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार यो आक्रमणले इरानलाई कमजोर पार्नुको सट्टा उसको आन्तरिक एकतालाई अभूतपूर्व रूपमा बलियो बनाउने देखिन्छ। विगतमा सुधारवादी र कट्टरपन्थी समूहहरूबीच देखिने मतभेद यतिबेला ‘राष्ट्रिय अपमान’ र ‘धार्मिक नेताको हत्या’ को भावनाले पूर्ण रूपमा ओझेलमा पारिदिएको छ। तेहरान, मशहद, इस्फहान लगायत प्रमुख सहरहरूमा लाखौं मानिसहरू ‘मौत अमेरिका’ र ‘मौत इजरायल’ को नारा लगाउँदै सडकमा उत्रिएका छन्। यो केवल सरकारी आयोजना मात्र होइन, यो जनआक्रोशको उठान हो। यसले आउँदा दिनमा कुनै पनि इरानी सरकारले अमेरिका र इजरायलसँग बदला नलिइकन आफ्नो जनताको सामना गर्न असमर्थ हुने परिस्थिति सिर्जना गरेको छ। प्रतिशोध इरानको राष्ट्रिय आवश्यकता मात्र होइन, अस्तित्वकै प्रश्न बनिसकेको छ।

अमेरिकी राष्ट्रपति र इजरायली प्रधानमन्त्रीले खामेनीको हत्यालाई ‘आतंकवाद विरुद्धको ठूलो सफलता’ र ‘इरानी खतराको अन्त्य’ को रूपमा व्याख्या गरेका छन्। तर, यो अति आशावादी र अदूरदर्शी मूल्यांकन देखिन्छ। हो, खामेनी एक शक्तिशाली व्यक्तित्व थिए र उनको निधनले इरानको निर्णय प्रक्रियामा केही समय अस्थिरता ल्याउन सक्छ। तर, इस्लामिक रिपब्लिकको संरचना व्यक्तिमा केन्द्रित छैन । यो एक विचारधारा र प्रणाली हो। खामेनीको हत्याले इरानको कट्टरपन्थी शक्तिहरूलाई झन उग्र बनाउनेछ। साथै, राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद्मा समावेश रिवोल्यूशनरी गार्ड (आईआरजीसी) का कमाण्डरहरूले अब प्रतिशोध लिनु आफ्नो नैतिक कर्तव्य ठान्नेछन्। यसले अमेरिका र इजरायललाई मध्यपूर्वमा मात्र होइन, विश्वभर उनीहरूको सैन्य र कूटनीतिक प्रतिष्ठानहरूमाथि आक्रमणको असीमित जोखिममा राखिदिएको छ।

खामेनी हत्याको सबैभन्दा खतरनाक पक्ष भनेको यसले विश्व शक्ति केन्द्रहरूबीचको फाटोलाई सतहमा ल्याइदिएको छ। रुस र चीनले अहिलेसम्म औपचारिक रूपमा सैनिक हस्तक्षेपको घोषणा गरेका छैनन्, तर उनीहरूको मौन समर्थन र कूटनीतिक संरक्षण इरानको लागि जीवनरेखा बनेको छ। रुसले इरानलाई उन्नत हतियार र सूचना प्रविधि उपलब्ध गराउन सक्छ, भने चीनले संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषदमा आफ्नो भिटो शक्ति प्रयोग गरेर अमेरिका–इजरायल विरुद्धको प्रस्तावलाई ब्लक मात्र गर्दैन, इरानलाई आर्थिक रूपमा जोगाउन तेल खरिद पनि निरन्तर राख्न सक्छ। यसले विश्वलाई दुई ध्रुवमा विभाजित गर्ने खतरा बोकेको छ। एकातिर अमेरिका–इजरायल–युरोपेली सहयोगी (खाडी मुलुकहरू सहित) र अर्कोतिर रुस–चीन–इरानको अनौपचारिक धुरी। यो ध्रुवीकरणले कुनै पनि स्थानीय द्वन्द्वलाई विश्वयुद्धमा परिणत गर्ने पर्याप्त सामर्थ्य राख्छ।

नेपालजस्ता साना तथा विकासशील मुलुकहरूका लागि यो द्वन्द्व अस्तित्वकै संकट बन्नसक्छ। इरान र अमेरिकाबीचको प्रत्यक्ष युद्ध भड्किएमा हर्मुज जलडमरूमध्य (विश्वको एक तिहाइ तेल आपूर्ति हुने मार्ग) अवरुद्ध हुनेछ। यसले इन्धनको मूल्य आकाशिनेछ, जसले नेपाल जस्ता विकासशील देशहरूको अर्थतन्त्रलाई धराशायी बनाउन सक्छ। यसबाहेक, युद्धका कारण लाखौं शरणार्थीहरू सिर्जना हुने र आतंकवादी गतिविधि बढ्ने खतरा रहन्छ। यसै सन्दर्भमा पूर्वप्रधानमन्त्री झलनाथ खनालले उठाएको ‘जंगली राज’ र ‘साना राष्ट्रहरूको सार्वभौमसत्तामाथि खतरा’ भन्ने चिन्ता सार्थक देखिन्छ। विश्व समुदायको मौनता र अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको धज्जी उडाउँदै गरिएको यो हस्तक्षेपले कमजोर राष्ट्रहरूमा यो सन्देश गएको छ कि उनीहरू पनि सुरक्षित छैनन्।

यस घटनाले अन्तर्राष्ट्रिय कानुन र संयुक्त राष्ट्र संघको पूर्ण असफलता पनि उजागर गरेको छ। एक सार्वभौम राष्ट्रका सर्वोच्च नेताको हत्या, जसलाई संयुक्त राष्ट्रको बडापत्रले स्पष्ट रूपमा निषेध गरेको छ। त्यसविरुद्ध संयुक्त राष्ट्रले कुनै ठोस कदम चाल्न नसक्नुले यो संस्था महाशक्तिहरूको बन्धक बनेको स्पष्ट हुन्छ। सुरक्षा परिषदको संरचना नै यस्तो छ कि अमेरिका र उसका सहयोगी विरुद्ध कुनै पनि कारबाही हुन सक्दैन। यसले अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा ‘बलियोको कानुन’ (Law of the Jungle) को स्थापना भएको देखाउँछ, जसले दीर्घकालमा विश्व शान्तिका लागि गम्भीर खतरा निम्त्याउँछ।

आयातोल्लाह अली खामेनीको हत्या मध्यपूर्वको इतिहासमा मात्र होइन, आधुनिक विश्व इतिहासकै एक निर्णायक मोड हो। यसले सिर्जना गरेको प्रतिशोधको आगो केवल इरानसम्म सीमित रहने छैन। यो आगोले अमेरिकी र इजरायली हितहरूलाई जताततै सताउनेछ। रुस र चीनलाई सीधा टकरावको मैदानमा तान्नेछ, र तेस्रो विश्वका लाखौं मानिसहरूलाई युद्धको भीषण आगोमा जलाउनेछ। अमेरिकी राष्ट्रपति र इजरायली प्रधानमन्त्रीले आज जसलाई विजय ठानिरहेका छन्, इतिहासले सायद यसलाई तेस्रो विश्वयुद्धको प्रस्थान बिन्दुको रूपमा लेख्नेछ। अब प्रश्न उठ्छ, के विश्व समुदाय यस दिशाहीन द्वन्द्वलाई रोक्न सक्छ? यदि ‘जंगली राज’ को यो युग रोक्नु छ भने, अब अमेरिका र इजरायलले मात्र होइन, रुस, चीन, युरोप र संयुक्त राष्ट्र सबैले एकसाथ मिलेर कूटनीतिको अन्तिम बल प्रयोग गर्नुपर्छ। नत्र, खामेनीको मृत्युपछि जन्मेको यो ज्वालामुखीले विश्वलाई निल्ने दिन टाढा छैन।

लेखक: प्रेम सागर पौडेल नेपालका वरिष्ठ पत्रकार र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध विश्लेषक हुनुहुन्छ। उहाँले नेपाल-चीन सम्बन्ध, हिमालय क्षेत्रको भू-राजनीति, र एसियाली सुरक्षा मुद्दाहरूमा गहन अध्ययन गर्नुभएको छ।