खामेनीपछिको इरान : मध्यपूर्व ‘महायुद्ध’ को दिशामा

# फु यू हाई

इतिहासको एउटा यस्तो कालखण्ड जहाँ कूटनीति मात्र होइन, मानवीय संवेदना पनि परमाणु बम भन्दा कमजोर हुन्छ। फेब्रुअरी २८, २०२६ लाई विश्व इतिहासले कहिल्यै भुल्न सक्दैन। त्यो दिन अमेरिका र इजरायलले इरानमाथि गरेको संयुक्त सैन्य आक्रमणले मध्यपूर्वको भूगोल मात्र होइन, अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको आधारशिला नै चकनाचूर पारिदियो। इरानका सर्वोच्च नेता आयातोल्लाह अली खामेनीको हत्या त्यस अर्थमा एउटा प्रतीक हो। एउटा सार्वभौम राष्ट्रको सार्वभौमसत्तालाई कसरी निर्ममतापूर्वक कुल्चन सकिन्छ भन्ने उदाहरण।

इरानी विदेश मन्त्रालयले जारी गरेको वक्तव्यमा भनिएको छ, ‘सर्वोच्च नेताले संयमित जीवन बिताउनुभयो, इरानलाई माया गर्नुभयो, इरानको स्वतन्त्रताको रक्षा गर्नुभयो, विदेशी दबदबाको विरोध गर्नुभयो, र हाम्रो राष्ट्रको लचकता र सहनशीलताको लागि अथक परिश्रम गर्नुभयो। उहाँ सधैंका लागि उहाँका हत्याराहरूको जीवित दुःस्वप्न बनिरहनुहुनेछ।’

यो एउटा मात्र वक्तव्य होइन, यो एउटा राष्ट्रको आक्रोशको घोषणापत्र हो।

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले यो आक्रमणलाई ‘इरानबाट हुन सक्ने आसन्न खतरालाई समाप्त पार्ने अभियान’ को संज्ञा दिए। इजरायली रक्षा मन्त्रालयले ‘इजरायलका लागि खतरा टार्न’ पूर्वसावधानी (प्रिइम्प्टिभ) आक्रमण भएको दाबी गर्यो। तर यी तर्कहरूले एउटा आधारभूत प्रश्नको जवाफ दिन सक्दैनन् : कुन अन्तर्राष्ट्रिय कानुनले कुनै सार्वभौम राष्ट्रको निर्वाचित (वा नियुक्त) सर्वोच्च नेताको हत्या गर्ने अधिकार दिन्छ?

इजरायली वायुसेनाको इतिहासमै सबैभन्दा ठूलो उडान भन्दै करिब २०० युद्धक विमानले इरानको पश्चिमी र मध्य क्षेत्रमा आक्रमण गरे। तेहरानमा खामेनीको कार्यालय नजिकै क्षेप्यास्त्र खसे। नुर न्यूजका अनुसार खामेनी आफ्नै कार्यालयमा शहीद भए। उनकी छोरी, ज्वाइँ, नाति र बुहारी पनि मारिए।

यो हत्याको शैलीले यो सन्देश दियो कि यो केवल एक सैन्य कारबाही मात्र होइन, यो इरानको राजनीतिक संरचनालाई नै ध्वस्त पार्ने अभियान हो।

खामेनीको हत्याको घोषणासँगै इरानी मन्त्रीपरिषदले ४० दिने राष्ट्रिय शोकको घोषणा गर्यो। तर यो शोक केवल आँसुको लागि मात्र थिएन। तेहरान, मशहद, इस्फहान, शिराज लगायत सबै प्रमुख सहरहरूमा लाखौं मानिस ‘मौत अमेरिका, मौत इजरायल’ को नारासहित सडकमा उत्रिए। यो दृश्य केवल सरकारी आयोजना थिएन, यो जनआक्रोशको ज्वालामुखी थियो।

इरानको राष्ट्रिय सुरक्षा परिषदका सचिव अली लारिजनीले सामाजिक सञ्जालमा लेखे, ‘हिजो इरानले अमेरिका र इजरायलमाथि क्षेप्यास्त्र प्रहार गर्यो, र तिनीहरूले पीडा महसुस गरे। आज हामी उनीहरूलाई यस्तो शक्तिले प्रहार गर्नेछौं जुन उनीहरूले पहिले कहिल्यै अनुभव गरेका छैनन्।’

यो केवल एउटा धम्की थिएन, यो प्रतिज्ञा थियो। र त्यो प्रतिज्ञा तत्कालै पूरा हुन थाल्यो।

खामेनी हत्याको भोलिपल्टै सम्पूर्ण मध्यपूर्व विस्फोटको केन्द्र बन्यो। इजरायलमा क्षेप्यास्त्र प्रहार भयो। बहराइन, कतार, कुवेत, जोर्डन, युनाइटेड अरब इमिरेट्स (यूएई) र साउदी अरबमा पनि विस्फोटको आवाज सुनियो।

हर्मोजगान प्रान्तको एउटा बालिका विद्यालयमा शनिबार भएको आक्रमणमा मृत्यु हुनेको संख्या १६५ पुगेको छ। दर्जनौं घाइते छन्। यूएईमा इरानी आक्रमणमा कम्तीमा तीन जनाको मृत्यु र ५८ जना घाइते भएका छन्। ओमानको दुक्म बन्दरगाहमा दुई ड्रोनले आक्रमण गर्दा एक जना कामदार घाइते भएका छन्।

अमेरिकी सेन्टकमले इरानी अभियानमा तीन अमेरिकी सैनिक मारिएको र पाँच जना गम्भीर घाइते भएको जनाएको छ।

इजरायलले सिरिया, लेबनान, वेस्ट बैंक, गाजा र दक्षिणी इजरायलको सीमामा सुरक्षा सतर्कता बढाउन १ लाख रिजर्भिस्टहरू परिचालन गर्ने तयारी गरेको छ।

सर्वोच्च नेताको मृत्युले इरानमा शक्ति शून्यता सिर्जना गर्यो। तर इस्लामिक रिपब्लिकको संरचनाले यस्तो अवस्थाको लागि तयारी गरेको थियो। इरानको प्रवर्तन परिषदले तीन सदस्यीय संक्रमणकालीन नेतृत्व परिषद गठन गरेको घोषणा गर्यो। यस परिषदमा इरानी राष्ट्रपति मसूद पजेश्कियान, प्रमुख न्यायाधीश गोलामहोसेन मोहसेनी–एजेई, र संवैधानिक परिषदका न्यायविद अलिरजा अराफी रहेका छन्।

तर के यो तीन सदस्यीय परिषदले खामेनीले ओगटेको ठाउँ भर्न सक्ला? इरानी राजनीतिको जटिलतालाई हेर्ने हो भने, यो अस्थायी व्यवस्था लामो समय टिक्न सक्दैन। रिवोल्यूशनरी गार्ड (आईआरजीसी), विद्वानहरूको परिषद र धार्मिक नेतृत्वबीच शक्तिको बाँडफाँडले नयाँ समीकरण जन्माउनेछ। तर एउटा कुरा स्पष्ट छ – नयाँ नेतृत्व जतिसुकै आउन्, उनीहरू अमेरिका र इजरायलप्रति खामेनीभन्दा पनि कठोर हुनेछन्।

खामेनी हत्याले विश्व शक्ति केन्द्रहरूबीचको फाटोलाई अझ गहिरो बनाएको छ। रुसले तत्काल युद्धविरामको अपील गरेको छ भने चीनले ‘संयुक्त राष्ट्र बडापत्रको मर्मलाई सम्मान गर्न’ आग्रह गरेको छ। तर वास्तविकता के हो भने, रुस र चीनले इरानलाई कूटनीतिक र आर्थिक रूपमा संरक्षण दिनेछन्।

यस घटनाले विश्वलाई दुई ध्रुवमा विभाजित गर्ने संकेत देखाएको छ। एउटातिर अमेरिका, इजरायल र खाडी मुलुकहरू (जसलाई अहिले आक्रमणको सामना गर्नुपरेको छ) र अर्कोतिर रुस, चीन र इरानको अनौपचारिक धुरी। यदि यो ध्रुवीकरणले स्थानीय द्वन्द्वलाई अन्तर्राष्ट्रिय रूप दियो भने, तेस्रो विश्वयुद्धको सम्भावनालाई नकार्न सकिँदैन।

इजिप्टका खाडी मामिला र इरानी राजनीतिका विज्ञ अबु–बक्र अल–देसौकी भन्छन्, ‘अमेरिका र इजरायलले इरानको रेखा नाघेका छन्। सर्वोच्च नेताको हत्या गरेर उनीहरूले इरानलाई आफ्नो लक्ष्यको दायरा फराकिलो बनाउने कानुनी र नैतिक आधार दिएका छन्। यो युद्ध अब धेरै टाढासम्म जानेछ।’

लेबनानी राष्ट्रिय अध्ययन केन्द्रका निर्देशक अदनान बुर्जीको बुझाइ पनि उस्तै छ, ‘यो युद्ध अझै सुरुको चरणमा छ, र यो चाँडै अन्त्य हुने कुनै संकेत छैन।’

सिरियाली राजनीतिक विश्लेषक माहेर इह्सान अझ कडा टिप्पणी गर्छन्, ‘अमेरिका र इजरायल के गरिरहेका छन् भने अराजकता मच्चाइरहेका छन्, यस क्षेत्रमा घृणा र प्रतिशोधको भावना गहिरो बनाइरहेका छन्। यो इजरायल र अमेरिकाको लागि राम्रो संकेत होइन, यसले यस क्षेत्रलाई अझ ठूलो उथलपुथलमा धकेल्नेछ।’

मोरक्कोको मोहम्मद पाँचौं विश्वविद्यालयका राजनीतिशास्त्रका प्राध्यापक मोहम्मद जकारिया अबौदाहाबले यसलाई ‘क्षेत्रीय व्यवस्थामा आधारभूत दरार’को संज्ञा दिए। उनले भने, ‘सम्पूर्ण मध्यपूर्वको परिदृश्य हेर्ने हो भने, यो अझ खतरनाक र अप्रत्याशित नयाँ चरणमा प्रवेश गरिरहेको छ।’

यो द्वन्द्वले नेपालजस्ता साना मुलुकहरूको चिन्ता बढाएको छ। हर्मुज जलडमरूमध्य अवरुद्ध भएमा विश्वको एक तिहाइ तेल आपूर्ति बन्द हुनेछ। यसले इन्धनको मूल्य आकाशिने र नेपालजस्ता विकासशील मुलुकहरूको अर्थतन्त्र थिलथिलो हुने खतरा छ। लाखौं शरणार्थी सिर्जना हुने र आतंकवादी गतिविधि बढ्ने पनि आशंका छ।

पूर्वप्रधानमन्त्री झलनाथ खनालले ‘जंगली राज’ र ‘साना राष्ट्रहरूको सार्वभौमसत्तामाथि खतरा’ भन्ने चिन्ता व्यक्त गरेका थिए। त्यो चिन्ता आज सार्थक देखिन्छ। जब संयुक्त राष्ट्रजस्तो विश्वव्यापी संस्था महाशक्तिहरूको बन्धक बन्छ, जब अन्तर्राष्ट्रिय कानुनलाई केवल कागजको टुक्रा मानिन्छ, तब साना राष्ट्रहरूको सुरक्षाको प्रत्याभूति कोसँग हुन्छ?

अब प्रश्न उठ्छ – के विश्व समुदायले यो दिशाहीन द्वन्द्व रोक्न सक्छ? के अमेरिका र इजरायलले एक्लै युद्ध रोक्न सक्छन्? कि रुस, चीन, युरोप र संयुक्त राष्ट्र सबैले एकसाथ मिलेर कूटनीतिको अन्तिम बल प्रयोग गर्नुपर्छ?

खामेनीको हत्या एउटा मोड हो। यो मोडले या त मध्यपूर्वलाई अर्को महायुद्धको दिशामा धकेल्नेछ, या त अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले ‘जंगली राज’को युग अन्त्य गर्न ठोस कदम चाल्नेछ। इतिहासले हेरिरहेको छ, र समय कसैको लागि पर्खंदैन।