‘प्लानेट’ परियोजना : वनस्पति जगतको ‘कमन ल्याङ्ग्वेज’ पत्ता लगाउने चिनियाँ प्रयास

काठमाडौं, २ मार्च : चिनियाँ वैज्ञानिकहरूले अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धान संस्थाहरूसँगको सहकार्यमा वनस्पतिहरूको विकासक्रमको इतिहास पत्ता लगाउने र जैविक विविधता संरक्षण तथा भविष्यको खाद्य सुरक्षाका लागि महत्वपूर्ण आनुवंशिक स्रोतहरू उपलब्ध गराउने महत्वाकांक्षी विश्वव्यापी परियोजना सुरु गरेका छन्।

‘प्लानेट’ (PLANeT) नाम दिइएको यो पहल हालै चीनको वनस्पति विज्ञान समाज, पेकिङ विश्वविद्यालय र चिनियाँ कृषि विज्ञान प्रतिष्ठानको सेन्जेनस्थित कृषि जिनोमिक्स संस्थानसहित विश्वभरका ४० भन्दा बढी अनुसन्धान केन्द्रहरूले संयुक्त रूपमा सुरु गरेका हुन्।

परियोजनाका प्रमुख वैज्ञानिक तथा सेन्जेन कृषि जिनोमिक्स संस्थानका अनुसन्धानकर्ता वाङ लीका अनुसार वनस्पतिहरू करोडौं वर्षको अवधिमा विकसित भए तापनि प्रमुख वनस्पति समूहहरूबीचको सम्बन्धको स्पष्ट चित्र वैज्ञानिकहरूसँग अझै छैन। ‘वनस्पतिहरूमा पाइने साझा विशेषता र तिनीहरूलाई अद्वितीय बनाउने तत्त्वहरूको आनुवंशिक आधार बुझ्न वनस्पति विकासक्रमका महत्वपूर्ण चरणहरू पत्ता लगाउन अत्यन्त आवश्यक छ,’ वाङले भनिन्।

हालसम्म ९९ प्रतिशतभन्दा बढी स्थलीय वनस्पति प्रजातिहरूसँग उच्च गुणस्तरीय सन्दर्भ जिनोम (पूर्ण आनुवंशिक नक्सा) उपलब्ध छैन, जसले विकासक्रम र आनुवंशिक अध्ययनलाई सीमित तुल्याएको छ। यस परियोजनाले हालसम्म सन्दर्भ जिनोम नभएका मुख्य वर्गीकरण स्तरका वनस्पति समूहहरूको व्यवस्थित नमुना सङ्कलन गरी यो कमी पूरा गर्ने लक्ष्य राखेको छ। अनुसन्धानकर्ताहरूले फाइलोजिनोमिक्स विधि (जीवहरूबीचको सम्बन्ध बुझ्न विकासक्रम जीवविज्ञान र जिनोमिक्सको संयोजन) प्रयोग गरेर स्थलीय वनस्पतिहरूको उच्च-स्तरीय विकासक्रम वृक्ष (फाइलोजेनेटिक ट्री) निर्माण गर्ने योजना बनाएको वाङले जानकारी दिइन्।

यस परियोजनाबाट उत्पन्न हुने ठूलो परिमाणको जिनोमिक तथ्यांकको व्यवस्थापन र विश्लेषण अर्को प्रमुख चुनौती हुने वाङको भनाइ छ। प्रगति तीव्र बनाउन ‘प्लानेट’ ले आफ्नो अनुसन्धान ढाँचामा कृत्रिम बौद्धिकता (एआई) समेत एकीकृत गर्नेछ।

‘जसरी भाषा मोडलहरूले ठूलो परिमाणको पाठबाट व्याकरण र अर्थ सिक्छन्, त्यसरी नै जिनोमिक भाषा मोडलहरूले वनस्पतिहरूको ‘साझा भाषा’ सिक्न सक्छन्,’ वाङले भनिन्। हजारौं वनस्पति जिनोमको विश्लेषण गरेर एआई प्रणालीहरूलाई डीएनए अनुक्रममा रहेको संरक्षित ढाँचा, नियामक सञ्जाल र कार्यात्मक मोड्युलहरू पहिचान गर्न प्रशिक्षित गरिनेछ।

यी तथ्यांकले जैविक विविधता संरक्षणका लागि रणनीतिहरू समेत प्रदान गर्न सक्छ। परम्परागत संरक्षण प्रयासहरू प्रायः सीमित क्षेत्रीय अवलोकनमा मात्र केन्द्रित हुने गरेको छ। तर जिनोमिक जानकारीले वैज्ञानिकहरूलाई आनुवंशिक क्षयको सामना गरिरहेका प्रजातिहरू पहिचान गर्न, लोपको जोखिम मूल्यांकन गर्न र सूचनामूलक संरक्षण रणनीति तर्जुमा गर्न सहयोग पुर्याउनेछ।

परियोजनाले हालसम्म आवृतबीजी वनस्पति (एन्जियोस्पर्म) का सबै गणका प्रतिनिधि प्रजातिहरूको जिनोम निर्माणको कार्य पूरा गरिसकेको छ। ‘हाम्रो लक्ष्यमा औषधि अनुसन्धानका लागि एक हजार जैविक सक्रिय प्राकृतिक उत्पादन पहिचान गर्ने, १०० सम्भावित नयाँ आर्थिक बाली पत्ता लगाउने र स्थलीय वनस्पतिहरूको साझा भाषा स्थापना गर्ने समावेश छ,’ वाङले थपिन्।

जैविक विविधता संरक्षणबाहेक यो परियोजनाले परिवर्तनशील जलवायुमा बाली सुधारमा समेत सहयोग पुर्याउने अपेक्षा गरिएको छ। रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता, खडेरी र लवणता सहनशीलताका लागि महत्वपूर्ण जीनहरूको खोजी गरेर अनुसन्धानकर्ताहरूले जलवायु-सहिष्णु बाली विकास गर्न र विश्व खाद्य सुरक्षा सुदृढ गर्न मद्दत पुर्याउने लक्ष्य राखेका छन्।

चीनको वनस्पति विज्ञान समाजका अध्यक्ष तथा चिनियाँ विज्ञान प्रतिष्ठानका शिक्षाविद् चोङ काङले भने, ‘यो परियोजनाले आधारभूत अध्ययन, जैविक विविधता संरक्षण, बाली सुधार र प्राकृतिक उत्पादनमा आधारित औषधि अनुसन्धानलगायत विभिन्न क्षेत्रमा अनुसन्धानलाई व्यापक रूपमा प्रभावित गर्नेछ।’