राजनीतिक दलाल र पब्जी प्लेयरले देशलाई ‘डिजिटल दलदल’ मा धकेल्दै

काठमाडौं : विगतमा गलत कुराको प्रचार गर्न बुढापाका नेताहरू निपुण मानिन्थे। तर, अहिलेको डिजिटल युगमा उनीहरूलाई पछि पार्दै अगाडि बढेका छन्, ‘पब्जी प्लेयर’ भनेर चिनिने युवा पुस्ताका केही वर्ग। यी पब्जी प्लेयरहरूलाई समाजशास्त्री तथा मनोवैज्ञानिकहरूले ‘डिजिटल साइको’ को संज्ञा दिन थालेका छन्। मोबाइलको सानो स्क्रिनमा थरीथरीका बन्दुक पड्काउँदै हिंड्ने यो पुस्ताको मानसिकतामा यति गहिरो असर परेको छ कि सानो खेलमा पनि उनीहरू आत्महत्या जस्तो चरम कदम चाल्न तत्पर हुन्छन्। विज्ञहरूका अनुसार, भर्चुअल दुनियाँमा लडाइँ जित्ने यी खेलाडीहरू वास्तविक जीवनका संवेदनशीलता र नैतिकताबाट टाढा हुँदै गएका छन्।

तर, चिन्ताको विषय यो मात्र होइन। अबको केही समयमै मुलुकमा मौन अवधि सुरु हुँदैछ। चुनावी सरगर्मी बढ्दै जाँदा सामाजिक सञ्जालमा फेक आईडीहरू पनि सक्रिय हुने गर्छन्। त्यसमाथि, अहिले प्रविधिले यति फड्को मारेको छ कि करोडौं डलर लगानी गरेर बुस्ट गरिएका ‘डिप फेक’ पोस्टहरू तपाईं–हाम्रो हातखुट्टामा आइपुग्छन्। यस्ता भिडियो र समाचार यति यथार्थपरक हुन्छन् कि सर्वसाधारणले झट्ट हेर्दा वास्तविक र भ्रामकबीचको भिन्नता छुट्याउन सक्दैनन्।

प्रविधि विज्ञहरूले चेतावनी दिएका छन्– नेपालीको सुस्त दिमागलाई एल्गोरिदमले पूर्ण रूपमा कब्जा गरिसकेको छ। एल्गोरिदमले मानिसको रुचि, बानी र मनोविज्ञान अध्ययन गरेर यस्ता सामग्री ठीक समयमा पुर्याइदिन्छ, जसले गर्दा मानिसहरू भ्रममा पर्छन्। अहिले कब्जा भएको छ भने– मानिसको मस्तिष्क। अब कब्जा गर्न बाँकी छ– राज्यसत्ता र समाजको अन्तिम नियन्त्रण।

वरिष्ठ पत्रकार एवं मिडिया विश्लेषक भन्छन्– ‘हाम्रो समाज संक्रमणकालमा छ। एकातिर बूढापाका नेताको पुरानो शैलीको दुष्प्रचार छ भने अर्कोतिर नयाँ पुस्ताको डिजिटल दुष्प्रचार। पब्जी प्लेयरहरूको मानसिकतामा खेल र यथार्थबीचको रेखा मेटिइसकेको छ। उनीहरूका लागि समाज पनि एउटा भर्चुअल खेल मात्र हो, जहाँ जोसुकैलाई गोली हान्न सकिन्छ, जसरी पनि जित हासिल गर्न सकिन्छ। यही मानसिकतालाई केही शक्तिले पैसा लगानी गरेर आफू अनुकूल बनाउन खोजेका छन्।’

त्यसो त, केही दिनयता सामाजिक सञ्जालमा यस्ता पेज र आईडीहरू देखिन थालेका छन्, जसले भड्काउने खालका भिडियो, फोटो र कन्टेन्ट पोस्ट गरिरहेका छन्। तीमध्ये धेरै आईडीहरू विदेशबाट सञ्चालित भएको आशंका गरिएको छ। सूचना प्रविधि विभागका एक अधिकारीका अनुसार, पछिल्लो समय यस्ता डिप फेक भिडियोहरू भाइरल भइरहेका छन्, जसमा नेताहरूले नबोलेका कुरा बोलेको जस्तो, नगरेका काम गरेको जस्तो देखाइन्छ। यसले जनतामा भ्रम सिर्जना गर्नुका साथै सामाजिक सद्भाव खलबलिने खतरा बढेको छ।

यसबाट बच्ने उपाय के त? विज्ञहरूको एउटै सुझाव छ– हरेक सूचनालाई भेरिफाइ गरेर मात्र विश्वास गर्ने बानी बसाल्नुपर्छ। कुनै पनि समाचार, भिडियो वा पोस्ट देख्नासाथ त्यसलाई सत्य मान्नु हुँदैन। त्यसको स्रोत के हो, त्यो कसले बनाएको हो, त्यसको उद्देश्य के हो भनेर राम्ररी बुझ्न जरुरी छ। विशेषगरी, आगामी दिनमा मौन अवधि सुरु हुने भएकाले त्यतिखेर फेक आईडीहरू बढी सक्रिय हुनेछन्। त्यस्ता आईडीबाट आउने हरेक सूचनाप्रति सचेत रहनु अपरिहार्य भएको छ।

साइबर सुरक्षा विज्ञ डा. सुमन प्रजापतिका अनुसार– ‘पब्जी प्लेयरहरूको बानी र मानसिकता अध्ययन गर्न आवश्यक छ। उनीहरूले खेलमा जस्तै वास्तविक जीवनमा पनि द्रुत निर्णय गर्ने, जोखिम मोल्ने र हिंसात्मक बन्ने प्रवृत्ति देखाउँछन्। यही प्रवृत्तिलाई राजनीतिक दल र तिनका एजेन्टले प्रयोग गरिरहेका छन्। उनीहरूलाई सामाजिक सञ्जालको माध्यमबाट भड्काइन्छ र भ्रम फैलाउन प्रयोग गरिन्छ । यो अवस्था समाजका लागि घातक हुन सक्छ।’

अतः अबको आवश्यकता भनेको सचेत नागरिक मात्र होइन, सचेत र सतर्क युवा पनि हो। हामीले बुझ्नुपर्छ– मोबाइलको स्क्रिनभित्रको दुनियाँ साँचो होइन। त्यहाँको जित र हारले वास्तविक जीवनलाई प्रभावित पार्न दिनु हुँदैन। साथै, हामीले पढेको हरेक समाचार, हेरेको हरेक भिडियो र सुनेको हरेक कुराको यथार्थता जाँच्ने बानी बसाल्नुपर्छ। तब मात्र हामी ‘डिजिटल दलदल’ बाट बच्न सक्छौं र आउने दिनमा हुन सक्ने सूचनाको दुरुपयोगलाई रोक्न सक्छौं। अन्यथा, राज्यसत्ता नै कब्जामा पर्न धेरै समय लाग्दैन, र त्यसको परिणाम स्वरूप हामी सबैले भोग्नुपर्ने हुन सक्छ– एउटा यस्तो समाज जहाँ सत्य र असत्यको कसी नै बाँकी रहने छैन।